Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra một cuộc cách mạng toàn cầu, và báo chí chính là một trong những ngành chịu tác động sớm và sâu sắc nhất. Không chỉ thay đổi cách tòa soạn vận hành, AI tạo sinh đang định hình lại hoàn toàn thói quen tiếp cận thông tin của độc giả. Khi người dùng có thể tìm kiếm và nhận ngay câu trả lời từ các công cụ AI thì vấn đề đặt ra là: Lối đi nào cho báo chí truyền thống không bị mất đi độc giả và nguồn thu và làm thế nào để biến thách thức này thành cơ hội? Theo ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS), việc ứng dụng AI trong báo chí cần được đặt trong một khung nguyên tắc rõ ràng. AI phục vụ báo chí cần bảo đảm các yêu cầu về minh bạch, độ tin cậy và trách nhiệm. Bởi đây là những nền tảng không thể thỏa hiệp của hoạt động báo chí chuyên nghiệp.
Nghe âm thanh tại đây:
PV: Thưa ông Nguyễn Quang Đồng, trước sự bùng nổ của AI, độc giả hiện nay có nhiều cách mới để tiếp cận thông tin. Theo nghiên cứu của IPS, đâu là thách thức lớn nhất mà các cơ quan báo chí đang phải đối mặt hiện nay?
Ông Nguyễn Quang Đồng: Trí tuệ nhân tạo đang bùng nổ trên thế giới và đối với ngành báo chí thì Trí tuệ nhân tạo xâm nhập từ rất sớm và có tác động rộng lớn không phải là chỉ đối với báo chí Việt Nam mà là đối với ngành truyền thông và báo chí toàn cầu. Tác động của Trí thuệ nhân tạo là toàn diện trong ngành công nghiệp về thông tin và báo chí. Đầu tiên về mặt hành vi, đặc biệt là các Tools gen AI tạo ra cho người dùng có thêm những cách tìm kiếm thông tin mới. Họ tìm kiếm qua Chat GPT hoặc là kể cả những công cụ tìm kiếm truyền thống trước đây. Ví dụ, trước đây, tôi tìm một thông tin thì tôi vào Google tìm kiếm. Ngay đó, Google sẽ hiển thị ra báo VOV để tôi có thể xem tin tức. Nhưng mà bây giờ, họ tóm tắt ngay phần nội dung ngay ở trên đầu trang (Ai overview). Do đó, người dùng không có nhu cầu là phải đi vào trang báo chí nào nữa. Thế là, vô hình chung báo chí đang mất dần độc giả. Bản thân mạng xã hội hiện đang là đối thủ cạnh tranh của ngành báo chí, lại được hưởng lợi từ chuyện này. Bởi vì, mạng xã hội sử dụng rất nhiều công cụ sản xuất nội dung nhanh, và do đó càng tạo thêm áp lực cạnh tranh cho cơ quan Báo chí. Và cơ quan báo chí đang vừa mất độc giả vừa mất nguồn thu. Tôi nghĩ đó là thách thức lớn nhất hiện nay đối với ngành báo chí trước sự bùng nổ của AI.
PV: Thưa ông, nhưng ở chiều ngược lại, báo chí lại có lợi thế về độ sâu và tính chính xác so với mạng xã hội. Vậy các tòa soạn có thể tận dụng AI như một công cụ như thế nào để tối ưu hóa quy trình và giữ chân độc giả, thưa ông?
Ông Nguyễn Quang Đồng: Nhìn về khía cạnh tích cực thì bản thân AI cũng tạo ra nhiều cơ hội lớn cho ngành báo chí. Đầu tiên, AI giúp cho việc tối ưu hóa cái bước trong sản xuất nội dung tin bài. Ví dụ như AI giúp tòa soạn hiểu về hành vi độc giả, phân tích các hành vi độc giả như vậy thì rất nhiều công cụ tự động giúp vừa là thu thập dữ liệu độc giả này để biết hành vi độc giả đáng giá như thế nào, thích đọc cái gì, sở thích của từng cá nhân là gì.
Điều đó giúp cho cơ quan báo chí hiểu được tốt hơn độc giả của mình, để mà sản xuất ra món hàng tin tức phù hợp với từng nhu cầu. Đó là điểm rất là mạnh mà AI có thể thao tác. Điểm thứ hai là AI cũng giúp cho phóng viên, biên tập viên khi sản xuất tin bài giảm bớt được quy trình và khai thác. Cơ quan bảo chỉ có một nguồn lực rất là lớn. Đấy là dữ liệu lịch sử, kho tư liệu của cơ quan báo chí, để khai thác kho tư liệu, rồi là kết hợp với công nghệ của AI thì tạo ra được tin bài có chất lượng. Đây chính là điểm mạnh bởi vì so với các cơ quan khác tính chất lượng, tính chiều sâu, chính xác thông tin của cơ quan báo chí là lợi thế về mặt cạnh tranh với mạng xã hội hiện nay.
IPS là viết tắt của Viện nghiên cứu Chính sách và Phát triển truyền thông là tổ chức nghiên cứu thuộc Hội truyền thống Số Việt Nam. Lĩnh vực hoạt động của IPS bao gồm đánh giá cái tiềm năng cũng như là rủi ro của Trí tuệ nhân tạo đối với ngành báo chí nói chung và từng cơ quan báo chí và phóng viên, người lao động ở trong lĩnh vực báo chí. IPS cung cấp những hiểu biết, những tri thức căn bản về tiềm năng cũng như là rủi ro của ngành cho phóng viên.
PV: Từ bức tranh chung đó, nhìn lại thực tế tại Việt Nam, qua các cuộc khảo sát của IPS thì mức độ và cách thức ứng dụng AI trong các tòa soạn của chúng ta hiện nay đang ở đâu so với thế giới, thưa ông?
Ông Nguyễn Quang Đồng: Hiện nay, các cơ quan báo chí Việt Nam đang sử dụng ngày càng nhiều AI. Hơn 70% các cơ quan báo chí mà chúng tôi khảo sát là có sử dụng những công cụ về trí tuệ nhân tạo vào các hoạt động của cơ quan mình. Và đối tượng AI, họ đang dùng chính là trong quá trình sản xuất sản xuất tin bài, sản xuất nội dung. Điều này đang hơi khác so với các cơ quan báo chí lớn của thế giới.
Tôi thấy rằng, ở đây họ, đa phần dùng trí tuệ nhân tạo một cách có hệ thống, toàn diện hơn. Ví dụ như họ dùng AI để hiểu nhu cầu của độc giả, dùng AI để phân phối về mặt tin tức. Tôi thấy, Việt Nam mới chỉ dùng công cụ AI ở một khâu chuỗi giá trị của ngành báo chí, sử dụng một phần tiềm năng của công cụ AI thôi. Do cách tiếp cận như vậy nên PV, BTV là đối tượng sử dụng AI nhiều nhất để hỗ trợ cho quá trình về mặt sản xuất tin bài, biên tạp nội dung. Tuy nhiên, theo kết quả khảo sát của chúng tôi, về mức độ đầu tư AI, ở cơ quan báo chí cở Việt Nam đa phần là do nhu cầu tự phát của PV. Họ tự nhận ra, tự sử dụng thay vì một cách có chính sách, có hướng dẫn nhất quán từ tòa soạn. Thứ hai, sự đầu tư cho AI từ tòa soạn báo chí thường rất là thấp cần phải đầu tư lớn là AI hiểu độc giả, AI phân phối nội dung thì các cơ quan báo chí Việt Nam hầu như chưa làm, trừ một số cơ quan báo chí có nền tảng công nghệ tốt. Chẳng hạn như VN Expres họ có hẳn một công ty công nghệ đứng sau. Do đó, họ có thuận lợi hơn trong việc áp dụng AI một cách có hệ thống bài bản.
PV: Thưa ông, dưới góc nhìn của một chuyên gia nghiên cứu, ông có khuyến nghị gì về bộ nguyên tắc ứng xử với AI mà các tòa soạn cần tuân thủ trong hoạt động báo chí?
Ông Nguyễn Quang Đồng: Đó là 2 cái rủi ro chính lớn mà các cơ quan báo chí cần phải quan tâm. Thứ nhất là AI đặc biệt là khi sử dụng AI tạo sinh thì rất hay tạo các thông tin không chính xác mà nếu nhà báo phóng viên không kiểm chứng và đưa vào tin bài thì sẽ ảnh hưởng đến uy tín về mặt thông tin của cơ quan báo chí. Thứ hai là AI có thể tạo ra tình huống thiên lệch.
Thông tin trong AI rất nhiều và nó thường không quan tâm được để những đặc thù riêng có của các cộng đồng, các bản sắc văn hóa khác nhau.Ví dụ như là nhóm người dân tộc thiểu số hay là các cộng đồng nhỏ riêng biệt do nó không đủ dữ liệu, bị thiên lệch và thiếu tính bao trùm cũng như tính đặc thù như vậy. Vì thế về mặt lâu dài sẽ ảnh hưởng đến mặt phát triển văn hóa xã hội. Theo tôi, đây là 2 rủi ro chính. Thứ nhất là trong ngắn hạn và thứ hai mang tính nền tảng và dài hạn hơn mà các cơ quan báo chí cần phải lưu ý. Và như vậy, các tòa soạn cần phải tạo ra một nguyên tắc rất căn bản và nhất quán. Đó là con người là chính. AI chỉ là công cụ hỗ trợ, AI không bao giờ thay thế được con người và con người là người chịu trách nhiệm cuối cùng. Do đó, AI có thể sử dụng nhưng bao giờ cũng phải đi cùng với một cái quy trình kiểm soát cụ thể, ở đây qua các vòng kiểm chứng thông, trước khi ra sản phẩm cuối cùng đến độc giả. Đó là điều mà các tòa soạn luôn luôn phải trung thành với những nguyên tắc căn bản này.
PV: Vâng, xin cảm ơn ông Nguyễn Quang Đồng với những phân tích và khuyến nghị đối với các cơ quan báo chí.
