Nhịp thoi đưa bản sắc dân tộc Thái vào cuộc sống đương đại

Xã Phù Yên nằm bao quanh cánh đồng Mường Tấc, 1 trong những vựa lúa lớn của tỉnh Sơn La. Hằng ngày, hoà vào tiếng rì rào của dòng suối chảy ngang qua làng là tiếng thoi đưa nhịp nhàng của phụ nữ Thái trắng nơi đây. Họ đang giữ gìn, đưa bản sắc dân tộc vào cuộc sống hiện đại qua nhịp thoi đưa.

Trong nhà bà Đinh Thị Việt có một căn phòng nhỏ, nơi bà cất giữ rất nhiều sản phẩm truyền thống của người Thái trắng. Từ những tấm chăn đen, chăn đỏ, đến những mảnh vải kẻ xanh, vàng hay những chiếc khăn tím, tất cả đều do chính tay bà Việt dệt. Hằng ngày, bên khung cửi cũ, bà Việt cần mẫn đưa từng sợi chỉ vào khung tạo nên những hoạ tiết mang đặc trưng của người Thái trắng. Dệt không chỉ tạo ra những tấm vải mà trong đó còn chứa đựng những câu chuyện rất riêng của bản làng vùng cao. Bà Đinh Thị Việt cho biết: “Về kỹ thuật dệt, mình nghĩ ra hoa văn kiểu nào, mình sẽ dệt theo kiểu đấy. Mình tự nghiên cứu ở trong khung dệt, lúc mình dùng sợi để pha màu. Đấy là sự sáng tạo của mình. Ngày trước, thanh niên như chúng tôi chăm và chịu khó. Sáng đi làm, chiều tối về là ngồi vào khung dệt vải, gọi nhau đến cùng dệt dưới ánh đèn dầu và còn thấy ánh sáng đèn là còn ở lại dệt đến khi gà gáy.”

Trước kia, nhà nào cũng có khung cửi, phần lớn phụ nữ Thái trắng ở Phù Yên đều biết dệt. Sau đó có một khoảng thời gian tưởng mai một, nhưng 5, 6 năm trở lại đây, nghề dệt lại được khôi phục và những sản phẩm dệt truyền thống vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống của người Thái trắng. Ngày nay, buổi tối vẫn là khoảng thời gian phụ nữ Thái trắng ngồi dệt dưới ánh đèn. Bởi đó là lúc họ đã hoàn thành công việc nương rẫy hay chăm lo cho gia đình.

Trong khoảng sân bên dưới nhà sàn của bà Hoàng Thị Hiến cách đó không xa, đều đặn vang lên tiếng của những thanh gỗ va chạm vào nhau. Âm thanh đó vang lên nhịp nhàng nhưng ngắt quãng. Ở khoảng yên lặng đó, người dệt phải xử lý rất nhiều thao tác, tỉ mẩn từng chút, từng chút một cách kiên nhẫn để đưa sợi vào đúng vị trí tạo hoạ tiết mong muốn. Theo phụ nữ Thái trắng, kỹ thuật dệt chăn là khó nhất và cần có một loại khung riêng với nhiều bộ phận phức tạp. Chăn dệt của người Thái trắng có hai loại chăn hoạ tiết đen và chăn hoạ tiết đỏ. Phụ nữ Thái phải dệt cả tấm lót trắng bên dưới chăn. Bà Hoàng Thị Hiến cho biết: “Dệt mặt chăn khó hơn. Mình phải xỏ sợi lên, xỏ sợi xuống để tạo ra hoa văn mặt chăn. Nếu vải bình thường thì mình lấy sợi về, mình chỉ tạo hoa văn mình dệt. Nhưng mặt chăn mình cần nhiều động tác hơn. Ngày trước, người già truyền lại thì mình học. Trước mình phải trồng bông, rồi mình mới kéo thành sợi, mình mới dệt. Dệt rồi mới làm mặt chân này để đắp.”

Những chiếc chăn đen, chăn đỏ là một trong những món quà con gái khi đi lấy chồng sẽ mang theo để tặng gia đình nhà chồng. Bà Lê Thị Pới cho biết: “Ngày xưa người ta nói ai làm 10 chăn, 10 đệm mới lấy chồng được. Mang đi nhà chồng một đôi gối cho ông bà, bố mẹ chồng. Một đôi chăn, đôi đệm, cả ghế nữa. Phải đủ như thế. Thể hiện truyền thống từ ngày xưa đến giờ của dân tộc mình trước khi đi lấy chồng.”

Chiếc ghế bà Pới nhắc đến là vật dụng truyền thống của người Thái được làm từ vải dệt giống như chiếc đệm ngồi hình chữ nhật cao khoảng 15-20cm.

Bà Lò Thị Khương, chủ một cửa hàng làm ghế truyền thống của người Thái trắng ở Phù Yên, cho biết. Ngày trước, bà khâu ghế hoàn toàn bằng tay và vài ngày mới xong một chiếc. Còn bây giờ, nhờ dùng máy may, một ngày bà làm được khoảng 10 chiếc. Bà Khương kể, trồng bông, dệt vải xong sẽ chờ đến tháng 9, tháng 10 âm lịch (lịch Mặt trăng) để đi cắt bông lau về phơi khô nhồi vào ghế. Giờ đơn giản hơn, bà thường dùng bông để thay thế. Dù cuộc sống hiện đại nhưng những chiếc ghế truyền thống vẫn có mặt trong các gia đình của người Thái trắng, vẫn là món quà con dâu thể hiện lòng biết ơn đối với bố mẹ, gia đình nhà chồng.

“Tôi yêu nghề từ lúc còn nhỏ. Bà ngoại dạy cho. Bà bảo cứ đi xem các cô, các chú dệt hay khâu, mình về mình thực hành làm luôn. Tôi thấy công việc này làm cũng hay hay. Bây giờ họ không làm nhiều nữa. Tôi làm cái này được mọi người yêu thích. Cảm thấy mọi người vui vẻ tôi cũng vui.”

Nhờ những người phụ nữ gắn bó với nghề truyền thống, luôn yêu sợi vải và công việc dệt hoạ tiết đặc trưng của dân tộc, vì vậy một phần bản sắc của người Thái trắng vẫn được gìn giữ. Khi tiếng thoi vẫn quay đều, tiếng dệt vẫn vang lên, tâm tư, tình cảm của phụ nữ Thái trắng được gửi vào từng tấm vải, đó là lúc, những giá trị truyền thống của bản làng được lan toả trong nhịp sống hiện đại.