Thành phố Hà Nội vừa tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư về phương án Điều chỉnh cục bộ Quy hoạch khu vực hồ Gươm và phụ cận). Đã có nhiều ý kiến tâm huyết đóng góp của người dân, các chuyên gia về quy hoạch, kiến trúc cho một chốn linh thiêng, gắn với nhiều lớp kí ức của dân tộc.
Đáng lưu ý, năm 2013 di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Không chỉ mang bản sắc của một nơi chốn không thể thay thế với các lớp lang lịch sử và kí ức cộng đồng, việc can thiệp vào không gian này, dù là cải tạo, xây mới, thêm hay bớt đều phải có những đánh giá “tính toàn vẹn của nơi chốn” trước mọi quyết định tái cấu trúc, đồng thời tuân thủ những quy định nghiêm ngặt của Luật di sản văn hóa cũng như các văn bản quy định chi tiết thi hành Luật và Quy chế quản lý kiến trúc thành phố Hà Nội.
Theo Luật Di sản văn hóa hiện hành, di tích quốc gia đặc biệt Hồ Gươm và đền Ngọc Sơn được khoanh vùng thành Khu vực bảo vệ I và Khu vực bảo vệ II. Khu vực I bảo vệ các yếu tố gốc cấu thành di tích; Khu vực II có chức năng bảo vệ cảnh quan văn hóa và ngăn ngừa, hạn chế các tác động tiêu cực đến di tích. Cần phải hiểu cảnh quan văn hóa ở đây không chỉ bao gồm cảnh quan thiên nhiên, môi trường - sinh thái và không gian cảnh quan vật chất, mà còn bao gồm các không gian văn hóa vật thể và phi vật thể có tầm quan trọng trong việc hình thành giá trị của di tích.
KTS Emmanuel Cerise (Trưởng đại diện Vùng Région Ile-de-France tại Hà Nội, Giám đốc Cơ quan hỗ trợ Hợp tác quốc tế Vùng Paris tại Việt Nam) cho rằng: việc bảo vệ Hồ Gươm cần được hiểu rộng trong mối quan hệ tổng thể toàn bộ quan hệ không gian đã tạo nên hình ảnh và giá trị của Hồ Gươm: mặt nước - cây xanh - vườn hoa - quảng trường - công trình lịch sử - phố cổ, phố cũ - không gian tưởng niệm - trục nhìn - tỷ lệ không gian - ký ức và các hoạt động văn hóa: "Vấn đề đặt ra cho các đơn vị thiết kế là không chỉ có thiết kế cảnh quan, thiết kế không gian công cộng mà còn phải tính đến các phương án về chức năng, công năng sử dụng trong mối quan hệ hài hòa tự nhiên với con người như nó vốn có."
Trong phương án Điều chỉnh Quy hoạch khu vực hồ Gươm và phụ cận các công trình như Trụ sở HĐND và UBND thành phố Hà Nội, Bưu điện bờ hồ, Cung thiếu nhi sẽ bị “hạ giải”. Các công trình này tồn tại hàng chục năm qua, gắn với kí ức bao thế hệ người dân sống ở thủ đô. Trong khi đó, việc quan niệm các công trình ấy là di tích không ở khía cạnh kiến trúc nghệ thuật hay giá trị thời đại mà thường gắn với sự kiện và các nhân vật lịch sử. Cách xếp hạng như vậy vô tình làm mờ đi giá trị nghệ thuật của công trình.
KTS Trương Ngọc Lân (Trường Đại học Xây dựng Hà Nội) cho biết: "Hiện nay việc nhìn nhận các công trình hiện đại để được xếp hạng di tích lịch sử thì ít vì trong quan niệm chung, những công trình ấy chưa có độ lùi về thời gian vì trong xếp hạng, đánh giá giá trị di sản thì tiêu chí giá trị về tuổi, niên đại của công trình mặc dù chỉ là một tiêu chí. Bên cạnh đó cũng có một tiêu chí quan trọng để đưa vào đánh giá công trình kiến trúc hiện đại giai đoạn 1955-1986 là những giá trị nghệ thuật về mặt kiến trúc, đại diện cho một giai đoạn lịch sử nhất định. Việc này cần sự vào cuộc của các nhà chuyên môn, hội thảo cũng như xuất bản các ấn phẩm để khẳng định giá trị của nó."
Những công trình hiện đại này dù chưa có hành lang pháp lý bảo vệ nhưng có thể chuyển đổi công năng, phù hợp với cuộc sống hiện đại. Trong khi đó, những can thiệp vào Hồ Gươm cần áp dụng nguyên tắc “bảo tồn trước – thích ứng sau – thay thế cuối cùng” như nhận định của KTS Trương Ngọc Lân (Trường Đại học Xây dựng Hà Nội): "Những công trình như vậy chúng ta có thể áp dụng phương án bảo tồn thích ứng, tức là không phải giữ nguyên trạng ở trong tủ kính mà chúng ta vẫn có thể sử dụng nó trong đời sống đương đại như một di sản sống, có thể tận dụng không gian của nó, giữ gìn để có sự kết nối với quá khứ, lịch sử truyền thống dân tộc. Phương pháp này cũng rất đang phổ biến trên thế giới."
Không chỉ có Luật Di sản văn hóa xác lập khung bảo vệ di tích mà Quy chế Quản lý Kiến trúc thành phố Hà Nội được ban hành theo Quyết định số 73/2024 của UBND thành phố cũng đặt ra một lớp kiểm soát rất cụ thể đối với chính khu vực Hồ Gươm và phụ cận. Quy chế này cũng chỉ rõ nhiều công trình kiến trúc quan trọng hoặc có giá trị như Trụ sở HĐND và UBND thành phố Hà Nội, Bưu điện Hà Nội, Nhà thờ Lớn, Nhà khách Chính phủ, Cung Thiếu nhi, Trụ sở Bộ Lao động, Ngân hàng Nhà nước và các không gian công cộng, đồng thời xác định: “Công trình chủ yếu thấp tầng, thấp dần theo hướng ra hồ Hoàn Kiếm”.
Như vậy với khung pháp lý khá đầy đủ này, mọi đề xuất cần phải bắt đầu từ những quy định, được đặt trong giới hạn của yêu cầu bảo vệ di sản. Bởi Hồ Gươm được ví như là “viên ngọc quý” của thủ đô. Giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và không gian cảnh quan khu vực hồ Gươm và vùng phụ cận cần được bảo tồn và phát huy, xứng tầm với một di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng “Di tích cấp quốc gia đặc biệt”.
