Nghệ thuật cùng các tư liệu lịch sử đa dạng đóng vai trò thiết yếu trong việc thấu hiểu quá khứ. Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ (Điện Biên) trong định hướng xây dựng hướng đến phục vụ đông đảo du khách trong nước và quốc tế cũng đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức trong việc chuyển đổi bố cục trưng bày, kết hợp liên ngành các yếu tố nghệ thuật và làm phong phú nội dung các triển lãm.
Phó Giáo sư Clément Fabre, Giảng viên Lịch sử đương đại tại Đại học Paris-Est Créteil, chuyên gia Lịch sử thuộc địa và đế quốc, Cố vấn đặc biệt cho Tổng Giám đốc Bảo tàng Ký ức Chiến tranh Caen, trong khuôn khổ chương trình hợp tác giữa Bảo tàng Ký ức Chiến tranh Caen và Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, trả lời phỏng vấn xung quanh câu chuyện này.
PV: Thưa ông, hiện nay trong xu hướng chung, việc tổ chức hoạt động của Bảo tàng đang đặt ra yêu cầu cần có sự phối hợp liên ngành các ngành nghệ thuật như điện ảnh, âm nhạc, video art, trình diễn ánh sáng, màu sắc…cùng với các tư liệu, hiện vật lịch sử?
PGS Clément Fabre: Tôi nghĩ rằng các hình thức biểu đạt nghệ thuật có vai trò trong việc tạo ra trải nghiệm cho mọi người. Những chất liệu phi truyền thống như hội họa, điêu khắc, âm nhạc, điện ảnh, video art…đóng vai trò quan trọng, cho phép chúng ta tìm hiểu và chiêm nghiệm quá khứ một cách sâu sắc hơn so với việc chỉ dựa vào các kho lưu trữ thông thường.
Bằng cách coi các tác phẩm sáng tạo là những bằng chứng lịch sử xác thực, các bảo tàng này đã biến nghệ thuật thành công cụ chủ đạo để khám phá và hiểu biết về những thời đại đã qua, những sự kiện lịch sử. Sau cùng, cộng với các yếu tố văn bản, tư liệu, hiện vật sưu tầm, sự cộng hưởng của nghệ thuật sẽ làm nổi bật một tầm nhìn hợp tác, nơi vẻ đẹp thẩm mỹ và sự nghiên cứu lịch sử hòa quyện vào nhau, giúp công chúng thấu hiểu hơn những khía cạnh phức tạp trong câu chuyện của nhân loại.
PV: Với trường hợp Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, sự phối hợp liên ngành ấy đang tạo ra thuận lợi và thách thức ra sao, thưa ông?
PGS Clément Fabre: Qua nhiều lần ghé thăm và làm việc tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, tôi thấy rằng tính nghệ thuật đóng vai trò cốt lõi trong bản sắc của bảo tàng. Họ đặc biệt đề cao bức tranh toàn cảnh (panorama) đồ sộ, các mô hình sa bàn lịch sử được tái hiện tỉ mỉ cùng cách sử dụng hiệu ứng bóng đổ đầy sáng tạo như những điểm nhấn ấn tượng. Dù bảo tàng đã kết hợp thành công các yếu tố thẩm mỹ này, tôi nhận thấy vẫn còn dư địa để hiện đại hóa cách thức trưng bày. Quá trình đổi mới này đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa việc đáp ứng kỳ vọng của du khách trong nước và việc thích ứng với các tiêu chuẩn của du khách quốc tế. Tựu trung lại, bảo tàng là một địa danh văn hóa đầy ấn tượng, nơi không ngừng hoàn thiện phương thức truyền tải câu chuyện lịch sử để thu hút công chúng toàn cầu.
PV: Ông có sáng kiến gì cho việc trưng bày, sắp đặt tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, để nơi đây xứng đáng là “trường học” thứ hai nhờ không gian giáo dục trực quan và sinh động?
PGS Clément Fabre: Thời gian làm việc vừa qua, chúng tôi đã đưa ra bản ghi chép, cung cấp trình bày chi tiết về một dự án hợp tác trong lĩnh vực bảo tàng, tập trung vào việc thiết kế lại các khu vực cụ thể của Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ.
Các chuyên gia và hội đồng khoa học đã sử dụng một phần của khu trưng bày làm trường hợp nghiên cứu điển hình nhằm minh họa các nguyên tắc dàn dựng không gian và kỹ thuật trưng bày hiện đại. Mục tiêu chính của sáng kiến này là hỗ trợ đội ngũ nhân viên bảo tàng trong việc đưa vào các tư liệu lịch sử mới, đặc biệt là những tư liệu được khai thác từ các cơ quan quân sự và đơn vị lưu trữ tư liệu nghe nhìn của Pháp.
Những nội dung bổ sung này nhằm làm phong phú thêm khu trưng bày cố định thông qua việc kết hợp các bản đồ quân sự chiến lược, hình ảnh tư liệu cùng thời và các đoạn ghi âm, video lời kể của cựu chiến binh. Thông qua việc tập trung vào không gian này, nhóm thực hiện dự án mong muốn thiết lập một mô hình thực tiễn để chuyển đổi các tư liệu lịch sử thành trải nghiệm hấp dẫn hơn đối với khách tham quan.
PV: Việc ứng dụng các công nghệ hiện đại trong hoạt động bảo tàng là xu hướng tất yếu, nhưng theo quan điểm của ông, cần lưu ý điều gì?
PGS Clément Fabre: Với công chúng trẻ trong thời đại số, những ứng dụng công nghệ có thể mở ra cách tiếp cận bảo tàng ở những khu vực địa lý khác nhau.Tuy nhiên, đối với những công chúng trẻ được sinh ra trong thời đại số, nếu chúng ta nghĩ dùng công nghệ để nói chuyện với họ thì chưa chắc đó là cách tiếp cận hay. Bởi vì khi mọi thứ bão hòa thì chúng ta cần cách tiếp cận khác, mong muốn khác. Cái khác ấy chính là sự tiếp xúc trực tiếp với con người và Bảo tàng làm được điều đó. Khi đến thăm bảo tàng, những người trẻ được tiếp xúc với hiện vật, bộ sưu tập, là những trải nghiệm không thể nào có trong chuyến tham quan ảo.
Nếu bây giờ tất cả đều số hóa thì có lẽ chẳng ai chịu ra khỏi nhà. Số hóa không bao giờ thay thế được trải nghiệm trong đời sống thật trong môi trường bảo tàng. Đây cũng là nơi lưu giữ kí ức, vì thế, cần có những tiếp xúc trực tiếp để trở lại kí ức. Công nghệ cần thiết cho mọi lĩnh vực nhưng không phải tất cả mọi thứ cần được số hóa. Ví dụ khi chúng tôi đón du khách theo nhóm, tiếp xúc với các anh chị thuyết minh viên, từ đó tạo nên những giá trị gia tăng mà số hóa không thể làm được. Từ đó, nó sẽ tạo ra kí ức, đúng như nhiệm vụ của bảo tàng là duy trì và gìn giữ kí ức. Hơn thế, khi tổ chức tham quan theo nhóm, chúng ta sẽ nhận được phản hồi, góp ý của các nhóm đối tượng ấy, hiểu được nhu cầu của khách tham quan. Trong khi đó, với những chuyến tham quan ảo thì chúng ta sẽ không có những ý kiến góp ý trực tiếp như vậy.
Xin trân trọng cảm ơn ông.
