Đầu thế kỷ 20 phố huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương có dòng họ Nguyễn Tường từ Quảng Nam ra sinh sống. Và trên mảnh đất này, dòng họ ấy đã sản sinh ba người con Nguyễn Tường Tam Nguyễn Tường Long, Nguyễn Tường Lân, là những nhà văn trụ cột trong nhóm văn chương lừng lẫy đầu thế kỷ 20 Tự lực văn đoàn, một trong những nhóm văn chương có đóng góp đáng kể trong nền văn học hiện đại Việt Nam. Ba nhà văn đi vào lịch sử văn học với những tên gọi Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam.

Theo nhà nghiên cứu Khúc Hà Linh: "Bà Lê Thị Sâm là con gái đầu lòng cụ Lê Quang Thuật, người gốc Huế, làm quan võ ở huyện Cẩm Giàng. Bấy giờ tri huyện Cẩm Giàng Nguyễn Tường Tiếp (tục gọi là huyện Giám), quê gốc Quảng Nam, có con trai là Nguyễn Tường Nhu đến tuổi lấy vợ, mới cho người mai mối hỏi cô Lê Thị Sâm về làm dâu họ Nguyễn Tường". Bà Lê Thị Sâm, sau này được dân Cẩm Giàng gọi theo chồng là bà Thông Nhu, là mẹ của ba nhà văn nổi tiếng, sớm thành góa phụ, đã tần tảo thờ chồng, nuôi con, cũng là người đã gây dựng lên nếp nhà, trang trại bên ga xép Cẩm Giàng, chỗ đi về cho các con và bạn bè văn chương. Nếp nhà ấy sau này được biết tới như trại văn chương Tự lực văn đoàn.

Trại văn chương Tự lực văn đoàn bên Ga xép Cẩm Giàng, là nơi nhà văn Thạch Lam nhớ về với những tác phẩm nổi tiếng văn đàn như Hai đứa trẻ, Nhà mẹ Lê, Gió lạnh đầu mùa...

Vào ngã ba Phố Ga sẽ tới Ga xép Cẩm Giàng.
Dịch giả Nguyễn Thị Kim Hiền (bên trái) và nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn trong chuyến về thăm nhà lưu niệm Tự lực văn đoàn, Cẩm Giàng, Hải Dương - Ảnh: Lê Thanh Minh

Ga xép Cẩm Giàng, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương ngày nay.
Con đường từ ga đi bộ tới khu đất cũ từng có trại văn chương Tự lực văn đoàn một thuở.
Vẫn có những người đợi tàu, nhưng tâm thế đã rất khác xưa.
Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn bên cổng vào khu nhà nơi có Trại văn chương Tự lực văn đoàn trước kia, nay là Nhà lưu niệm Tự lực văn đoàn do gia đình cụ Nguyễn Văn Đạm, là chủ đất, trông nom.
Ngõ vào nhà lưu niệm. Khu đất đã qua nhiều đời chủ. Khu trại cũ đã bị phá sạch trong tiêu thổ kháng chiến chống Pháp năm 1947, sau này lại bị tàn phá bởi bom Mỹ trong chiến tranh chống Mỹ.

Đường vào nhà lưu niệm. Nơi này lâu rồi không có người ở.
Theo nhiếp ảnh gia Trần Quang Thông, Hội văn học nghệ thuật Hải Dương cho biết: chỉ có cái ao là dấu vết cũ còn lại từ thời xa xưa, cái ao đã được nhắc trong nhiều hồi ức của các nhân vật liên quan trong Tự lực văn đoàn.
Cũng ao đó, nhưng là dấu vết hố bom Mỹ thả từ những năm 1965, 1966.
Bên trong nhà lưu niệm. Nơi này đã lâu không có người ở, vì căn nhà xây trên nền đất cũ của những người chủ thế hệ sau cũng đã đổ nát nhiều.
Tỉnh Hải Dương, huyện Cẩm Giàng đang có dự án khôi phục lại di sản văn hóa này, nhưng rất cần sự quan tâm của những người yêu văn hóa, những nhà bảo trợ.

Bàn thờ các nhà văn Tự lực văn đoàn vẫn do gia đình cụ chủ đất Trần Thanh Đạm chăm lo, nhang khói.
Các văn nghệ sĩ và các nhà nghiên cứu trẻ chụp ảnh lưu niệm trước cổng vào nhà lưu niệm Tự lực văn đoàn cùng ông chủ nhà Nguyễn Văn Đạm.