Tổng thống Mỹ Donald Trump, hôm 02/04/2025, công bố thuế đối ứng với hầu hết các đối tác kinh tế của Mỹ trên thế giới. Sự kiện này đã tạo nên một trong những biến động thương mại toàn cầu lớn nhất trong nhiều thập kỷ, đồng thời đe dọa biến đổi sâu sắc trật tự kinh tế thế giới.
Được gọi là mức thuế “ngày giải phóng” và dao động từ 10-50%, thuế đối ứng của Mỹ đã tạo nên những căng thẳng thương mại kéo dài giữa Mỹ và nhiều nền kinh tế lớn trên thế giới, trước khi các bên đạt được những thỏa thuận thương mại tạm thời.
Được - mất của kinh tế Mỹ
Gần 1 năm sau ngày Tổng thống Donald Trump công bố thuế đối ứng, được viện dẫn từ Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế năm 1977 (IEEPA), hôm 20/02/2026, Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ các mức thuế này. Chỉ vài giờ sau, Tổng thống Donald Trump công bố mức thuế nhập khẩu bổ sung mới là 10% theo Điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974, trong thời hạn 150 ngày. Về cơ bản, thuế đối ứng đã được Mỹ áp dụng trong cả năm qua, xen kẽ với những đợt điều chỉnh với từng đối tác cụ thể, dựa theo các thỏa thuận thương mại mới giữa Mỹ với các đối tác này.
Các quan chức chính quyền Mỹ ca ngợi chính sách thuế trong 1 năm qua đã giúp nền kinh tế Mỹ "kiên cường hơn, cạnh tranh hơn và an toàn hơn". Theo đó, kể từ khi áp dụng chính sách thuế mới, thâm hụt thương mại hàng hóa của Mỹ đã giảm 24% giai đoạn tháng 4/2025 - 2/2026 so với cùng kỳ. Thâm hụt với Trung Quốc và Liên minh châu Âu (EU) giảm lần lượt 32% và gần 40%. Cán cân thương mại hàng hóa song phương của Mỹ đã được cải thiện với hơn 63% đối tác. Bên cạnh đó, Mỹ cũng đã ký hoặc hoàn tất đàm phán được hơn 20 thỏa thuận thương mại mới, đi kèm với những cam kết đầu tư hàng nghìn tỷ USD vào Mỹ trong những năm tới.
Tuy nhiên, không phải mọi chỉ số đều tích cực. Các nghiên cứu về thành tích kinh tế Mỹ năm 2025 so với năm 2024, thời điểm ông Trump cho rằng nền kinh tế Mỹ "đã chết", cho thấy GDP Mỹ thực tăng 2,1% năm 2025, thấp hơn so với 2,8% năm 2024. Tăng trưởng việc làm đạt 0,5%, thấp hơn 1,2% vào 2024. Bất chấp chính quyền tuyên bố thu hút nhiều cam kết đầu tư để được giảm thuế, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Mỹ năm 2025 chỉ tăng 1,2%, so với mức 2,7% hồi 2024 trong khi đầu tư trong nước chậm lại, chỉ tăng 2% so với 3% năm liền trước. Sự dịch chuyển sản xuất ồ ạt về Mỹ như hứa hẹn cũng chưa diễn ra. Ông William George, Giám đốc nghiên cứu của ImportGenius, công ty dữ liệu thương mại hàng đầu thế giới có trụ sở ở Arizona (Mỹ), nhận định:
“Với việc chính sách thương mại không chắc chắn và luôn thay đổi như thời gian qua, các công ty phần nào nản lỏng trong việc cam kết quá mạnh mẽ vào việc dịch chuyển sản xuất, bởi đó là một khoản đầu tư rất lớn trong nhiều năm".Bên cạnh đó, kim ngạch nhập khẩu của Mỹ năm 2025 thực tế cao hơn 4% so với 2024, đạt 3.400 tỷ USD, đặc biệt do các công ty đẩy mạnh nhập hàng trước (front-loading). Thâm hụt hàng hóa tăng khoảng 2%, lên 1.240 tỷ USD. Thuế quan cũng đồng nghĩa với chi phí cao hơn cho người tiêu dùng. Tháng 8/2025, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ chỉ ra người dân phải gánh 94% chi phí từ thuế quan. Đến cuối năm, áp lực được cải thiện, nhưng vẫn còn đến 86%. Giá thực phẩm tăng 2,9% so với cùng kỳ năm trước và theo nghiên cứu của Yale Budget Lab, một hộ gia đình điển hình tại Mỹ phải đối mặt với chi phí thực phẩm tăng thêm khoảng 1.500 USD mỗi năm do mức thuế quan mới.
Sự thích ứng của các nền kinh tế
Đối với thế giới, các biến động thương mại do chính sách thuế của Mỹ đã và đang thúc đẩy các nền kinh tế thay đổi mạnh mẽ các chiến lược thương mại, theo hướng đa dạng đối tác và tái định vị vai trò trong các chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo chuyên gia kinh tế David Hebert của Viện nghiên cứu Kinh tế Mỹ (AIER), để bù đắp việc mất thị trường Mỹ, các nước hạ rào cản và tăng cường hợp tác thương mại. Ông nhận định thế giới không phi toàn cầu hóa mà đang tái toàn cầu hóa quanh các đối tác tuân thủ luật lệ, thay vì những bên sử dụng thuế quan như một công cụ áp đặt. Chia sẻ quan điểm này, Giám đốc bộ phận thương mại và chính sách kinh tế của Viện Brookings (Mỹ), bà Kari Heerman, cho rằng dù hầu hết các đối tác kinh tế của Mỹ lựa chọn phương án đối thoại và đàm phán với Mỹ để có một thỏa thuận thương mại mới mà hai bên đều có thể chấp nhận, về lâu dài cú sốc từ chính sách thương mại của Mỹ sẽ khiến các nền kinh tế này giảm bớt sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ.
“Chúng ta không chứng kiến một cuộc phản công trên toàn cầu. Chúng ta không khởi động một cuộc chiến thương mại toàn cầu với mức thuế “Ngày giải phóng”, nhưng chúng ta thấy là các đối tác thương mại của Mỹ, bằng cách này hay cách khác, đang cố gắng điều chỉnh cách thức tương tác kinh tế với Mỹ, họ xích lại gần nhau hơn và cách xa Mỹ hơn”.Câu hỏi đặt ra bây giờ là diễn biến thương mại toàn cầu sắp tới sẽ ra sao? Hiện tại, xung đột tại Trung Đông đang là ưu tiên số 1 của chính quyền Mỹ, khiến các thảo luận về chính sách thương mại có phần lu mờ. Tuy nhiên, song song với việc đang áp dụng mức thuế nhập khẩu bổ sung mới 10% trong thời hạn 150 ngày (tính từ cuối tháng 2), chính quyền Mỹ cũng đang đẩy mạnh việc tìm kiếm các công cụ pháp lý mới (trong đó có việc mở thêm nhiều cuộc điều tra thương mại) để tiếp tục duy trì các mức thuế đã đưa ra trong năm ngoái, đồng thời cảnh báo các quốc gia có ý định hủy bỏ các thỏa thuận thương mại mới ký với Mỹ. David Super, Giáo sư Luật và Kinh tế thuộc Đại học Georgetown (Mỹ), nhận định:
“Tôi nghĩ các quốc gia sẽ phải đưa ra lựa chọn. Mức thuế mà Tổng thống Donald Trump đưa ra năm ngoái, dù không hợp pháp, nhưng vẫn được áp dụng gần như cả năm. Nếu một quốc gia xé bỏ thỏa thuận với Mỹ, ông Donald Trump có thể sẽ một lần nữa áp các mức thuế phi pháp lên quốc gia đó, dù sau đó mức thuế này có thể sẽ lại bị bác bỏ. Nhưng một vài quốc gia không muốn đợi kịch bản đó, đặc biệt là nếu như kinh tế toàn cầu suy thoái”.Một ẩn số khác là tác động lâu dài của xung đột Trung Đông. Một số chuyên gia kinh tế cho rằng nếu xung đột kéo dài, đồng nghĩa với giá năng lượng neo cao, kinh tế suy giảm, không chỉ các đối tác của Mỹ mà ngay cả Mỹ cũng sẽ phải điều chỉnh chính sách thương mại linh hoạt hơn, không thể kiên quyết giữ những mức thuế như trước kia.
