Giữa dòng chảy hối hả của nền nông nghiệp tiên tiến, khi nhiều người chạy theo những giống lúa cao sản, ngắn ngày để tối ưu hóa năng suất, thì ông Lê Quốc Việt ở xã Châu Thành, tỉnh An Giang, lại chọn cho mình một con đường hoàn toàn khác. Ông tìm về các giống lúa mùa truyền thống ngày xưa có giá trị nhưng dần bị lãng quên.
Nghe âm thanh bài viết tại đây:
Theo xu hướng phát triển nông nghiệp hiện đại, nhiều nhà nông sản xuất giống lúa mới, còn ông Tư Việt chọn cách quay về sản xuất lúa mùa dài ngày, trồng một vụ mỗi năm. Với ông, những giống lúa mùa không đơn thuần là cây trồng, mà là quá trình hàng trăm năm thích nghi với tự nhiên. Đó cũng chính là nơi lưu giữ tri thức canh tác, văn hóa và lối sống của cư dân vùng sông nước.
Ông Tư Việt tâm sự: "Tôi không phải là người giữ gìn các giống lúa mùa, cũng không phải bảo tồn lúa. Tôi chỉ thông qua các giống lúa mùa để phục dựng lại các nét văn hóa, nét sinh hoạt, cách quan hệ sản xuất của người nông dân xưa với môi trường, đồng ruộng".
Để thực hiện ước mơ bảo tồn nền nông nghiệp truyền thống, ông Tư Việt đã sưu tầm các giống lúa mùa từ năm 2008 ở các vùng, như: An Biên, An Minh… Ông còn tìm đến Viện Nghiên cứu Phát triển Đồng bằng Sông Cửu Long (MDI) của Đại học Cần Thơ, là nơi lưu giữ ngân hàng giống. Với mỗi giống, ông xin khoảng 100 hạt, sau đó tự mình cấy hái để nhân giống. Năm 2017, ông bắt đầu xây dựng trang trại “Văn hóa lúa mùa”, trên diện tích 3 ha chuyên trồng giống lúa mùa từng phổ biến một thời nhưng dần biến mất vì năng suất, giá trị kinh tế không bằng giống lúa lai. Ông tạo dựng một hệ sinh thái như nguyên bản: cỏ cây trên bờ, cá tôm dưới nước, chim chóc, rùa, rắn cùng sinh sống. Bên cạnh đó, ông còn dành một khu nhà lớn để trưng bày các nông cụ xưa: nọc cấy, lưỡi hái, vó bắt cá, máy tuốt lúa…
Ông Tư Việt bày tỏ: "Lúc nào tôi cũng nhớ đến hình ảnh những người nông dân đi làm ruộng. Khi người ta đi cấy lúa thì ngoài cặp lồng cơm, còn có các vật dụng và nông cụ truyền thống. Khi cấy xong mới ăn cơm. Sau khi ăn cơm xong, người nông dân lấy đó để xúc tép, cua cá. Hôm nào ăn với mắm thì bẻ rau dừa, rau muống, một số loại rau khác để đem về. Đời sống hết sức bình dị, tôi không thể nào quên".
Đến nay, ông đã phục hồi được hơn 40 giống lúa mùa, trong đó có nhiều giống hiếm, như: Ba Bụi, Chim Rơi, Móng Chim, Tàu Hương… Với cách làm độc đáo này, phía Thái Lan đã mời ông Tư Việt gia nhập nhóm giữ gìn hạt giống bản địa khu vực Đông Nam Á. Các trường đại học tại Nhật, Thái Lan cũng đến tìm hiểu.
Ông nhớ lại: "Năm 2023, mấy người bạn ở Thái Lan đến tham quan, nói rằng chúng tôi sẽ mời anh qua Thái, ở đó cũng có mấy người ngông như anh. Tháng 2/2025, tôi được mời qua Thái Lan dự lễ hội hạt giống. Lễ hội hạt giống bản địa mà Thái Lan đã làm tới lần thứ 25 rồi. Không chỉ lúa mà còn là các giống cây trồng khác".Theo các nhà nghiên cứu, dù hiệu quả kinh tế của mô hình lúa mùa cần thêm thời gian để đánh giá, nhưng giá trị về môi trường và xã hội là rất lớn, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, giữ gìn giống lúa bản địa và khôi phục hệ sinh thái tự nhiên.
Tiến sĩ Nguyễn Văn Kiền, Giám đốc Công ty TNHH Mekong Organics, cho biết: "Tôi cũng tham gia nghiên cứu, bảo tồn hệ thống lúa mùa nổi ở An Giang. Cho nên khi thấy ông Tư Việt làm việc làm này thì tôi thấy rất hay. Việc làm này rất có ý nghĩa ở góc độ bảo tồn và tôi thực sự ủng hộ ông ấy".
Ông Lê Quốc Việt từng học ngành trồng trọt ở Đại học Cần Thơ năm 1986. Năm 2023, ông thành lập và làm Chủ tịch Hợp tác xã Nông dân sáng tạo. Năm 2024, ông được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam công nhận danh hiệu ‘Nhà khoa học của nhà nông’. Ngoài ra, ông Tư Việt còn biên soạn và xuất bản một số quyển sách về lúa mùa.
Ở tuổi ngoài 60, ông Tư Việt với triết lý giản dị: muốn có lúa khỏe, gạo sạch thì đất phải khỏe. Muốn đất khỏe thì phải tôn trọng và bảo vệ các loài sinh vật có ích. Đó chính là cách mà ông cha ta đã làm từ hàng trăm năm trước, một nền nông nghiệp thuận tự nhiên, bền vững. Ông luôn tin rằng mỗi giống lúa là một câu chuyện của vùng đất Nam Bộ. Qua những thửa ruộng lúa mùa, người trẻ sẽ hiểu hơn về quá khứ, bước vững vàng hơn trong tương lai.
