Hình tượng con ngựa từ lâu xuất hiện vừa là một loài vật gần gũi với đời sống, vừa mang trong mình nhiều lớp ý nghĩa biểu tượng. Từ truyền thuyết Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt bay về trời, đến những tác phẩm hội họa, điêu khắc, con ngựa hiện lên như biểu trưng của sức mạnh, của khát vọng vươn lên và tinh thần bất khuất. Ngày nay, trong đời sống mỹ thuật đương đại, hình tượng ấy tiếp tục được làm mới, mở ra những cách tiếp cận đa dạng và giàu tính sáng tạo.
Trong kho tàng nghệ thuật Việt Nam, hình tượng ngựa gắn liền với truyền thuyết Thánh Gióng, một trong những biểu tượng tiêu biểu của tinh thần dân tộc. Không chỉ hiện diện trong văn học dân gian, hình tượng này còn được nhiều nghệ sĩ, họạ sĩ gạo cội khai thác, tái hiện qua các chất liệu và ngôn ngữ tạo hình khác nhau.
Bà Vũ Thu Hằng, cán bộ Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cho biết: “Bản thân Nguyễn Tư Nghiêm sáng tác hàng trăm tác phẩm về Thánh Gióng trên các chất liệu trong đó bột màu là chủ yếu và sơn mài cũng có một số tác phẩm. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam lưu giữ hai tác phẩm sơn mai rất đẹp của hoạ sĩ Nguyễn Tư Nghiêm trong đó có tác phẩm “Gióng” bằng sơn mài sáng tác năm 1974 của hoạ sĩ. Tác phẩm bảo vật quốc gia được trưng bày thường xuyên ở phòng chuyên đề. Hình tượng Gióng là biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, biểu tượng của lòng yêu nước, của sự đoàn kết dân tộc. Hoạ sĩ Ngô Mạnh Lân rất thành công khi năm 1970 ông đã đạo diễn thành công bộ phim hoạt hình Thánh Gióng và đạt giải cao trong liên hoan phim quốc tế. Sau thành công đó, hoạ sĩ Ngô Mạnh Lân đã sáng tác thêm tranh minh hoạ về truyện Gióng”.
Từ những biểu tượng truyền thống ấy, hình tượng con ngựa tiếp tục được các nghệ sĩ đương đại khai thác, làm mới trong nhiều ngữ cảnh sáng tạo khác nhau. Không còn bó hẹp trong khuôn khổ minh họa hay tái hiện, con ngựa trở thành một chất liệu để nghệ sĩ gửi gắm những suy nghĩ, cảm nhận cá nhân. Với nghệ nhân sơn mài Nguyễn Tấn Phát, hình tượng con ngựa vẫn giữ nguyên tinh thần dũng mãnh, nhưng được thể hiện qua những tạo hình giàu tính biểu đạt: “Với hình tượng ngựa được bước ra từ truyền thuyết, Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt bay về trời. Trong bộ sưu tập của tôi cũng thể hiện được khí chất dũng mãnh của loài ngựa khi cùng Thánh Gióng bảo vệ đất nước. Bộ sưu tập có nhiều tạo dáng thể hiện được tính chất phóng khoáng và mạnh mẽ của loài ngựa, thể hiện được sự vươn tới thành công”.
Ở đây, con ngựa không chỉ là hình ảnh gắn với quá khứ, mà còn là biểu tượng của khát vọng, của hành trình vươn lên trong đời sống hôm nay.
Nếu trong nghệ thuật truyền thống, con ngựa thường gắn với những câu chuyện mang tính huyền thoại, thì trong mỹ thuật đương đại, hình tượng này lại được “giải cấu trúc”, biến đổi về hình khối, màu sắc và chất liệu, mở ra những cách tiếp cận mới mẻ hơn.
Họa sĩ Lê Huy – giảng viên Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, sáng lập Lam Phong Studio cho biết tại Trưng bày “Ngựa về phố” gần đây đã giới thiệu tới công chúng những bộ sưu tập lấy cảm hứng từ tượng ngựa gỗ Tây Nguyên. Bên cạnh đó là các tác phẩm sắp đặt của các nghệ sĩ đương đại, nơi con ngựa được cách điệu, biến hoá về hình khối, màu sắc và chất liệu trong đó nhiều nghệ sĩ trẻ còn tiếp cận con ngựa bằng những ý tưởng giản dị nhưng giàu tính gợi mở.
Hoạ sĩ Lê Huy chia sẻ: “Ví dụ bộ ngựa tên là Hí hí. Đây là sáng tạo của các bạn sinh viên ngành nghệ thuật ở Lam Phong Studio. Các bạn có những sáng tạo rất đơn giản. Tên của bộ sản phẩm chính là tiếng ngựa kêu. Khi nghe thấy hí hí là đã thấy hình tượng con ngựa trong đó. Bộ sản phẩm được tạo hình đơn giản, kết hợp đổng trên chất liệu sơn mài”.
Sự sáng tạo ấy cho thấy, hình tượng con ngựa trong nghệ thuật đương đại không còn bị giới hạn bởi khuôn mẫu. Từ chất liệu dân gian đến ngôn ngữ tạo hình mới, con ngựa trở thành một “điểm gặp” giữa truyền thống và hiện đại.
Ở một góc độ khác, việc khai thác họa tiết, hoa văn truyền thống cũng là cách để các nghệ sĩ làm mới hình tượng quen thuộc này. Hoạ sĩ Lê Huy cho biết: “Trong hình tượng ngựa hoa mai thì chúng tôi chủ yếu sử dụng hoa văn, hoạ tiết từ tranh dân gian Đông Hồ, tranh dân gian Kim Hoàng với tạo hình là cánh sen và lá sen hay là những dải tua dua hoặc lục lạc, trên thân có 4 bồn hoa mai, tượng trưng cho mùa xuân, tượng trưng cho sự vươn lên”.
Những chi tiết ấy làm phong phú thêm hình thức thể hiện, đồng thời góp phần đưa các giá trị văn hóa truyền thống vào đời sống đương đại một cách tự nhiên và gần gũi hơn.
Có thể thấy, từ truyền thuyết Thánh Gióng đến những sáng tạo hôm nay, hình tượng con ngựa đã trải qua một hành trình dài phát triển trong nền nghệ thuật Việt Nam. Ở mỗi giai đoạn, mỗi cách tiếp cận, con ngựa lại mang thêm những lớp nghĩa mới, phản ánh cách con người nhìn nhận về sức mạnh, về khát vọng vươn lên. Con ngựa trong nghệ thuật đương đại đã trở thành một hình ảnh sống động, linh hoạt, có khả năng thích ứng với nhiều ngữ cảnh sáng tạo khác nhau. Từ những nét vẽ, những khối hình, những chất liệu tưởng chừng quen thuộc, các nghệ sĩ, hoạ sĩ hôm nay đang tiếp tục kể những câu chuyện mới về một hình tượng đã rất cũ nhưng giàu ý nghĩa biểu trưng.
