(i)    Hạn ngạch phát thải khí nhà kính – Đây là “lượng khí nhà kính của quốc gia, tổ chức, cá nhân được phép phát thải trong một khoảng thời gian xác định, được tính theo tấn khí CO2 hoặc tấn khí CO2 tương đương”.

(ii)   Tín chỉ các-bon là “chứng nhận có thể giao dịch thương mại và thể hiện quyền phát thải một tấn khí CO₂ hoặc một tấn khí CO₂ tương đương”. Các tín chỉ này có thể đến từ hai nguồn:

· Một là từ chương trình, dự án theo cơ chế trao đổi, bù trừ Tín chỉ các-bon trong nước theo quy định của pháp luật;

· Hai là từ chương trình, dự án theo cơ chế trao đổi, bù trừ Tín chỉ các-bon quốc tế, dự kiến bao gồm: Tín chỉ các-bon thu được từ Cơ chế phát triển sạch (CDM), Tín chỉ các-bon thu được theo Cơ chế Điều 6, Thỏa thuận Paris…

Để đảm bảo tính hợp lệ, Dự thảo yêu cầu các loại hàng hóa này phải được Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác nhận và ghi nhận trên Hệ thống đăng ký quốc gia trước khi Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (gọi tắt là HNX) đưa vào hệ thống giao dịch các-bon. Bên cạnh đó, BTC cũng đề xuất quy định 2 trường hợp Hạn ngạch, Tín chỉ các-bon sẽ bị đưa khỏi hệ thống giao dịch, bao gồm:

· Khi Các hàng hóa này đáo hạn (hết hiệu lực);

· Các trường hợp khác theo quy định của BNNMT (ví dụ như trường hợp các khu rừng của các dự án được cấp Tín chỉ các-bon bị cháy, các tổ chức tự nguyện sử dụng các Tín chỉ các-bon để bù trừ với lượng khí phát thải,…).

Thứ hai, về chủ thể tham gia giao dịch: Dự thảo quy định các đối tượng được tham gia giao dịch trên sàn giao dịch các-bon tùy theo từng loại hàng hóa, cụ thể

(i)    Đối với Hạn ngạch: Chủ thể tham gia giao dịch là các cơ sở thuộc Danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính do Thủ tướng Chính phủ ban hành được phân bổ Hạn ngạch.

(ii)   Đối với Tín chỉ các-bon: đối tượng tham gia đa dạng hơn, gồm có:

· Các cơ sở, chủ thể tham gia giao dịch đối với hạn ngạch;

· Các tổ chức thực hiện chương trình, dự án theo cơ chế trao đổi, bù trừ Tín chỉ các-bon trong nước hoặc thực hiện chương trình, dự án theo cơ chế trao đổi, bù trừ Tín chỉ các-bon quốc tế phù hợp với quy định của pháp luật và điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.

· Và cuối cùng là Tổ chức và cá nhân đủ điều kiện tham gia hoạt động đầu tư, kinh doanh Tín chỉ các-bon theo quy định của pháp luật về môi trường.

Thứ ba, về hệ thống tổ chức, quản lý, vận hành để phục vụ hoạt động của sàn giao dịch các-bon trong nước: Dự thảo hiện quy định một cấu trúc vận hành thị trường dựa trên ba hệ thống chính là:

(i) Hệ thống đăng ký quốc gia về Hạn ngạch và Tín chỉ các-bon do BNNMT quản lý, vận hành để phục vụ việc quản lý, vận hành, cập nhật, khai thác thông tin Hạn ngạch, Tín chỉ các-bon; xử lý các hoạt động vay mượn, nộp trả, chuyển giao, bù trừ Hạn ngạch.

(ii) Hệ thống giao dịch các-bon: là hệ thống cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật, công nghệ do HNX tổ chức, vận hành để tổ chức giao dịch Hạn ngạch và Tín chỉ các-bon.

(iii) Hệ thống thanh toán giao dịch các-bon: là hệ thống cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật, công nghệ do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (gọi tắt là VSD), ngân hàng thanh toán tổ chức, vận hành để tổ chức thanh toán cho giao dịch Hạn ngạch và Tín chỉ các-bon.

Thứ tư, về việc thực hiện giao dịch Hạn ngạch và Tín chỉ các-bon:

· Theo Dự thảo, để có thể thực hiện giao dịch trên sàn các-bon trong nước, các chủ thể trước tiên cần lưu ký Hạn ngạch và Tín chỉ các-bon tại VSD. Tuy nhiên, họ không lưu ký trực tiếp với VSD, mà sẽ thực hiện thông qua các Thành viên lưu ký, tức là các công ty chứng khoán đã được VSD chấp thuận. Bên cạnh đó , các chủ thể tham gia giao dịch có thể yêu cầu thực hiện các công việc khác như rút/chuyển khoản Hạn ngạch, Tín chỉ các-bon.

· Tiếp theo, các chủ thể phải mở tài khoản giao dịch tại các Thành viên giao dịch (tức là công ty chứng khoán được HNX chấp thuận) để thực hiện giao dịch Hạn ngạch và Tín chỉ các-bon trên sàn.

· Về phương thức giao dịch, Dự thảo quy định sàn giao dịch các-bon sẽ áp dụng phương thức giao dịch thỏa thuận, dựa trên nguyên tắc các bên tự thỏa thuận, thống nhất các nội dung giao dịch. Có hai hình thức thỏa thuận là:

o Thỏa thuận điện tử là hình thức mà các chủ thể nhập lệnh chào mua, chào bán với cam kết chắc chắn vào hệ thống hoặc lựa chọn các lệnh đối ứng phù hợp đã được nhập vào hệ thống để thực hiện giao dịch;

o Thỏa thuận thông thường là hình thức mà bên mua và bên bán tự thỏa thuận với nhau về các điều kiện giao dịch từ trước và báo cáo kết quả vào hệ thống giao dịch các-bon để xác lập giao dịch.

· Về việc thanh toán giao dịch: Dự thảo quy định các giao dịch sẽ được thanh toán thông qua hệ thống thanh toán giao dịch các-bon do VSD và các ngân hàng thanh toán vận hành. Phương thức thanh toán được áp dụng là thanh toán tức thời theo từng giao dịch. Điều này có nghĩa là việc thanh toán tiền và chuyển giao Hạn ngạch, Tín chỉ các-bon diễn ra gần như đồng thời ngay sau khi giao dịch được xác nhận.

· Và cuối cùng, Giá dịch vụ trên thị trường giao dịch các-bon áp dụng tại VSD và HNX được Bộ trường BTC quy định.

Với những quy định mới mang tính đột phá, Dự thảo đã bước đầu thiết lập cơ sở pháp lý vững chắc cho công tác quản lý và hoạt động giao dịch Tín chỉ các-bon, đồng thời thể hiện sự tiệm cận với xu thế toàn cầu trong việc giảm phát thải khí nhà kính, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam. Hiện nay, Dự thảo đang trong quá trình lấy ý kiến đóng góp từ các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân có liên quan, và dự kiến sẽ được hoàn thiện để ban hành, đưa vào áp dụng kể từ ngày 01/6/2025. Do vậy, các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân cần chủ động theo dõi sát tiến trình xây dựng và hoàn thiện Dự thảo để chủ động tham gia hiệu quả vào thị trường giao dịch Tín chỉ các-bon ngay khi Nghị định chính thức có hiệu lực thi hành.