Dân ca là tiếng nói mộc mạc mà sâu lắng của tâm hồn Việt Nam. Trải qua bao thế hệ, những làn điệu dân ca vẫn được gìn giữ, trao truyền, trở thành ký ức văn hóa bền bỉ của mỗi vùng đất, mỗi cộng đồng dân tộc.

Trong dòng chảy của đời sống hôm nay, dân ca không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, mà còn tiếp tục được làm mới, được thổi vào đó những nội dung mới, phản ánh nhịp sống mới của đất nước. Đặt lời mới cho dân ca – vì thế – vừa là sự kế thừa truyền thống, vừa là một thử thách sáng tạo không hề đơn giản đối với người nghệ sĩ.

Cuộc vận động sáng tác ca khúc, bài dân ca đặt lời mới và thi thơ với chủ đề “Với Đảng vẹn toàn niềm tin yêu” do Ban Văn học - Nghệ thuật - Âm nhạc (VOV3), Đài tiếng nói Việt Nam phát động đã ghi nhận nhiều tác phẩm dân ca đặt lời mới giàu giá trị, phản ánh sinh động niềm tin, tình cảm của nhân dân các vùng miền đối với Đảng, với Tổ quốc, với cuộc sống đang đổi thay từng ngày.

Nghe âm thanh chương trình tại đây:

Soạn giả Nguyễn Hồng Giang chia sẻ: "Tôi là người con của vùng đất ví dặm và cũng đã viết rất nhiều tác phẩm ví dặm, nhưng tôi cũng rất thích chèo. Trong bài “Mùa xuân đất nước vươn mình, tôi viết về mùa xuân đất trời nở hoa rộn ràng, trong đó tôi rất tâm đắc với phần viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh...".

Đặt lời mới cho dân ca chưa bao giờ là một công việc dễ dàng. Người soạn giả không chỉ cần hiểu âm nhạc, mà còn phải am hiểu sâu sắc ngôn ngữ, thổ âm, nhịp điệu và tinh thần văn hóa của từng làn điệu. Đặc biệt với dân ca miền núi, nơi mỗi câu hát gắn liền với đời sống cộng đồng, với phong tục, tập quán, thì việc đặt lời mới lại càng đòi hỏi sự tinh tế và trách nhiệm.

Soạn giả Nguyễn Tiến Bình nói về tác phẩm bài chòi "Đà Nẵng tình quê", đoạt giải ba của cuộc vận động: "Tôi gửi đến tham gia cuộc vận động 1 tác phẩm bài chòi, nói về một người con xa quê, khi về nhìn thấy đất nước đổi thay. Đó là tình cảm dành cho mẹ, cho quê hương, luôn luôn trong lòng".

Nhận xét về mảng dân ca đặt lời mới trong cuộc vận động sáng tác “Với Đảng vẹn toàn niềm tin yêu”, Nghệ nhân Triệu Thủy Tiên, thành viên Ban giám khảo, cho rằng dù số lượng tác phẩm không nhiều, nhưng chất lượng nghệ thuật lại rất đáng ghi nhận: “Mảng dân ca miền núi, dù là rất ít nhưng phải nói là khá tốt. Có những làn điệu lần đầu tiên đã được các tác giả đặt lời mới để đưa đến cuộc thi, và nội dung thể hiện cũng rất tốt. Đối với dân ca, việc đặt lời mới cho các làn điệu vốn đã khó, đặc biệt là với dân ca miền núi – bởi thổ âm, bởi cách đặt vần sao cho đúng, cho chuẩn là một quá trình rất công phu”.

Chính từ sự công phu ấy, những tác phẩm dân ca đặt lời mới đã cho thấy sự trân trọng đối với truyền thống, đồng thời thể hiện rõ tinh thần của thời đại hôm nay.

Nếu hát chèo mang nét duyên dáng, trữ tình của vùng đồng bằng Bắc Bộ, thì dân ca Nghệ Tĩnh lại chạm đến người nghe bằng sự sâu lắng, mộc mạc và giàu cảm xúc. Những câu ví, câu giặm, những lời ru của mẹ đã theo người con xứ Nghệ đi suốt cuộc đời, trở thành hành trang tinh thần không thể thiếu.

Với tác phẩm “Đất nước và lời ru của mẹ”, soạn giả Vũ Văn Nam đã lựa chọn chính hình ảnh lời ru – biểu tượng của cội nguồn yêu thương – để nói về đất nước, về Đảng, về niềm tin được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tác phẩm được đặt lời mới trên nhiều làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh quen thuộc như ví phường vải, làn khuyên, tân cổ tứ hoa, ví giận thương, tạo nên một không gian âm nhạc giàu chiều sâu cảm xúc.

Một trong những điểm đặc biệt của mảng dân ca đặt lời mới trong cuộc vận động sáng tác lần này chính là sự tham gia của các nghệ nhân dân gian – những người không chỉ gìn giữ làn điệu, mà còn trực tiếp sáng tạo, kể câu chuyện của chính cộng đồng mình bằng âm nhạc.

NSND Văn Chương, thành viên Ban giám khảo, bày tỏ sự thích thú trước sự đa dạng và sinh động của các tác phẩm dự thi: “Dân ca và nhạc cổ truyền là một mảng rất đặc thù. Có những tác giả là nghệ nhân dân gian, hát rất giỏi. Có người nói rằng họ không viết được bằng chữ phổ thông, chỉ viết được bằng tiếng dân tộc mình, nhưng vẫn sáng tác một bài hát về kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam – và chính điều đó tạo nên nét rất hay, rất đặc biệt”.

Mang tinh thần ấy, tác phẩm “Việt Nam – Kỷ nguyên vươn mình”, đặt lời mới trên làn điệu Lý kéo chài của dân ca Nam Bộ, do soạn giả Mai Văn Sinh sáng tác, đã thể hiện hình ảnh một Việt Nam năng động, giàu sức sống, tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới. Tác phẩm đã đoạt Giải Ba của cuộc vận động sáng tác “Với Đảng vẹn toàn niềm tin yêu”.

Với đồng bào các dân tộc thiểu số nơi miền núi, dân ca không chỉ là tiếng hát, mà còn là cách họ gửi gắm niềm tin, lòng biết ơn và khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Trong các tác phẩm dự thi, nhiều sáng tác đã phản ánh rất rõ niềm tin ấy – niềm tin vào Đảng, vào con đường mà Bác Hồ đã lựa chọn cho dân tộc Việt Nam. NSND Văn Chương chia sẻ: “Có những bài dân ca viết về Bác Hồ, về Đảng, về núi rừng quê hương nở hoa. Những câu hát rất tươi vui, thể hiện niềm tin sâu sắc vào Đảng và cuộc sống mới – ấm no, hạnh phúc”.

Tiêu biểu cho tinh thần ấy là tác phẩm đoạt Giải Nhất thể loại Dân ca đặt lời mới – “Ơn Đảng núi rừng nở hoa”, đặt lời mới trên làn điệu Xòe hoa, dân ca Thái, do soạn giả Dương Đức Nghiêm sáng tác. Tác phẩm là lời tri ân chân thành, mộc mạc mà sâu sắc của đồng bào vùng cao đối với Đảng – nơi niềm tin được cất lên thành điệu xòe rộn ràng giữa núi rừng.

Những tác phẩm dân ca đặt lời mới đoạt giải trong cuộc vận động sáng tác “Với Đảng vẹn toàn niềm tin yêu” đã cho thấy sức sống bền bỉ của âm nhạc truyền thống trong đời sống đương đại. Dân ca – khi được đặt trong hơi thở của thời đại – vẫn tiếp tục là tiếng nói chân thành của lòng dân, góp phần lan tỏa niềm tin vào Đảng và con đường phát triển của dân tộc.