Hôm 05/05, Liên minh châu Âu (EU) công bố gói ưu đãi 500 triệu euro thu hút giới nghiên cứu toàn cầu. Theo giới chuyên gia, đây là động thái mới nhất cho thấy nhiều quốc gia đang tăng tốc lôi kéo các nhà khoa học đang có ý định rời bỏ nước Mỹ do các chính sách gây tranh cãi thời gian qua của chính quyền Tổng thống Donald Trump.

Chuyên gia thực hiện nghiên cứu tại một công ty ở San Diego, Mỹ. Ảnh: Reuters

Gói ưu đãi 500 triệu euro (khoảng 566 triệu USD) được Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC), bà Ursula von der Leyen công bố tại Hội nghị “Chọn châu Âu vì khoa học”, tổ chức hôm 05/05 tại trưởng Đại học Sorbonne ở thủ đô Paris, Pháp.

Theo kế hoạch, khoản đầu tư sẽ được triển khai trong giai đoạn 2025–2027 nhằm tăng cường năng lực nghiên cứu khoa học tại châu Âu, đồng thời thu hút các nhà khoa học xuất sắc trên toàn cầu, đặc biệt là những chuyên gia từ Mỹ vốn đang lo lắng vì các chính sách mới của chính quyền Tổng thống Donald Trump.

Người đứng đầu EC nhấn mạnh khoa học là một khoản đầu tư chiến lược và cho rằng EU cần tạo điều kiện thuận lợi hơn để giữ chân và thu hút các tài năng quốc tế và mục tiêu của EU là trở thành “thỏi nam châm toàn cầu cho các nhà nghiên cứu”, trong bối cảnh các nước thành viên được khuyến khích tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển lên mức tối thiểu 3% GDP vào năm 2030.

Kế hoạch này là bước đi mới nhất của châu Âu nhằm thu hút “chất xám” từ bên kia Đại Tây Dương. Trước đó, ngay đầu năm nay, khi ông Donald Trump trở lại nắm quyền tại Mỹ và có các thay đổi chính sách nhằm vào giới nghiên cứu và các nhà khoa học làm việc trong các cơ quan liên bang Mỹ, một số nước châu Âu, nổi bật là Pháp, đã lập tức đưa ra các chính sách lôi kéo những người muốn rời Mỹ.

Tổng thống Pháp, Emmanuel Macron, người cũng có mặt tại Hội nghị “Chọn châu Âu vì khoa học” cho rằng những gì đang diễn ra tại Mỹ là điều khó tin vì bao năm qua nước Mỹ phát triển nhờ đội ngũ nhà khoa học hùng mạnh hàng đầu thế giới. Do đó, đây là cơ hội mà châu Âu cần nhanh chóng nắm bắt. “Châu Âu cần phải trở thành nơi trú ẩn. 500 triệu euro trong chương trình vừa công bố, cùng các thủ tục được đơn giản hóa, việc mở thêm các vị trí tại các trường, viện, các sáng kiến chào đón các nhà khoa học… đều là những yếu tố vô cùng quan trọng đối với sức thu hút của châu Âu”.

Tại Pháp, ngay từ đầu tháng 4 chính phủ Pháp đã khởi động nền tảng “Chọn nước Pháp vì khoa học” do Cơ quan nghiên cứu quốc gia Pháp (ANR) điều hành, nhằm cho phép các tổ chức nghiên cứu, trường đại học và học viện khoa học nộp đơn xin tài trợ từ chính phủ để tiếp nhận các nhà khoa học nước ngoài. Một số trường Đại học Pháp cũng có những sáng kiến riêng và lập tức thu kết quả tích cực.

Trường Đại học Aix-Marseille ở miền Nam nước Pháp cho biết thông qua chương trình “Địa điểm an toàn cho khoa học”, chỉ trong 1 tháng qua trường này đã nhận được 298 đơn ứng cử từ các giảng viên, nhà nghiên cứu từ nhiều nơi trên thế giới, với khoảng 1/2 đến từ Mỹ, trong đó có các ứng cử viên từ các trường đại học và cơ quan danh tiếng hàng đầu nước Mỹ, như: Đại học John Hopkins, Đại học Columbia, Đại học Yale, Đại học Stanford, Cơ quan Hàng không vũ trụ Mỹ - NASA. Hầu hết những người này đều cảm thấy bất an trước tương lai tại Mỹ. Michael Olesen, một nhà dịch tễ học đang làm việc tại Washington D.C, cho biết không khí bài khoa học gia tăng hiện nay tại Mỹ khiến ông thực sự có ý định đi làm việc ở nơi khác. “Tôi cởi mở với ý định đó, không chỉ là với châu Âu. Tôi cũng đang tìm kiếm cơ hội ở Australia, New Zealand, Canada bởi tôi thấy phong trào chống khoa học đang diễn ra dưới thời chính quyền Mỹ hiện nay là điều rất tệ với những người yêu thích bằng chứng và sự thật”.

Đối với một số nhà khoa học khác, việc rời bỏ nước Mỹ đôi khi là lựa chọn mang tính bắt buộc. David Die Dejan, Giáo sư Đại học Miami và là nhà khoa học làm việc tại Cơ quan quản lý khí quyển và đại dương quốc gia Mỹ (NOAA), buộc phải tính đến việc rời đi khi gần đây NOAA bị cắt giảm mạnh về nhân sự và ngân sách. “Chính quyền mới tại Mỹ dường như đặt mục tiêu cắt giảm mạnh đầu tư vào khoa học tại hầu hết các cơ quan liên bang. Do đó, cơ hội cho tôi và mọi người tìm được một công việc khác tại Mỹ có thể tận dụng được kỹ năng của chúng tôi là tương đối thấp, ít nhất là trong vài năm nữa”.

Theo Giáo sư luật tại Trường Đại học California, thành viên Hiệp hội các Giáo sư đại học Mỹ, bà Veena Dubal, sự bất an trong giới nghiên cứu và khoa học tại Mỹ chưa có dấu hiệu sớm chấm dứt khi chính quyền Tổng thống Donald Trump gần đây tiếp tục có các hành động không thân thiện nhằm vào giới hàn lâm, như: ra sắc lệnh buộc các trường Đại học khai báo về các mối liên hệ tài chính với các đối tác nước ngoài; đe dọa cắt giảm ngân sách liên bang và quy chế miễn thuế đối với Harvard, đại học lâu đời và danh tiếng hàng đầu nước Mỹ và thế giới. Việc gia tăng các hành động không thân thiện với giới nghiên cứu và các nhà khoa học sẽ làm tổn hại đến chính lợi ích lâu dài của nước Mỹ, quốc gia vẫn được xem là lựa chọn hàng đầu từ nhiều năm nay của giới nghiên cứu và hàn lâm.