Công trình Địa đạo Củ Chi được coi là “kỳ quan” trong lòng đất của nghệ thuật chiến tranh du kích Việt Nam. Nằm cách trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 70km về hướng Tây Bắc, địa đạo Củ Chi, huyện Củ Chi, là nơi thu nhỏ trận đồ biến hóa và sáng tạo của quân và dân Củ Chi trong cuộc kháng chiến lâu dài, ác liệt suốt 30 năm giành độc lập, tự do cho Tổ quốc.

Toàn bộ địa đạo Củ Chi có tổng chiều dài 250km, chia thành 3 tầng trong lòng đất. Tầng cao nhất nằm dưới mặt đất 3m, tầng giữa cách mặt đất 6m, tầng sâu nhất cách 12m. Ngoài khu vực để bộ đội sinh sống, trữ vũ khí, địa đạo Củ Chi còn chia làm nhiều nhánh với các khu vực hố đinh, hầm chông, bãi mìn…

Hệ thống đường hầm dọc ngang, nhiều tầng tại Địa đạo Củ Chi. Nguồn: Báo Nhân Dân

Anh Trương Văn Quý, Hướng dẫn viên Khu di tích lịch sử địa đạo Củ Chi, cho biết: "Trong lòng đất có nhiều công trình khác nhau, từ phòng họp, bếp nấu, hầm ăn. Sâu dưới nước là hầm y tế, chỗ nghỉ ngơi và Phòng họp của Quân khu Sài Gòn-Gia Định."

Chỉ bằng phương tiện dụng cụ hết sức thô sơ là lưỡi cuốc và chiếc ki xúc đất bằng tre, quân và dân Củ Chi đã tạo nên công trình đồ sộ với hàng trăm km đường ngầm. Hệ thống địa đạo trong di tích chạy ngoắt nghéo trong lòng đất, từ đường “xương sống” (đường chính) tỏa ra vô số nhánh, ăn thông với nhau, hoặc độc lập, tùy theo địa hình. Có nhiều nhánh trổ rộng ra sông Sài Gòn, để khi gặp tình thế nguy cấp, lực lượng du kích và quân đội có thể vượt qua sông sang vùng căn cứ Bến Cát (Bình Dương). Dọc theo đường hầm có lỗ thông hơi bên trên, được ngụy trang kín đáo và trổ lên mặt đất bằng nhiều cửa bí mật.

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Tàu - Đại tá tình báo Tư Cang. Nguồn: VTV

Nhiều cửa được cấu trúc thành ổ chiến đấu, ụ bắn tỉa rất linh hoạt. Chung quanh cửa lên xuống, hầm được bố trí nhiều hầm chông, hố đinh, mìn trái, có cả mìn lớn chống tăng và mâm phóng lựu đạn chống máy bay trực thăng, nhằm tiêu diệt, ngăn chặn quân địch tới gần. Nắp hầm lên xuống địa đạo khá nhỏ, chỉ vừa đủ lọt người xuống và được phủ, đậy chắc chắn, giấu kỹ dưới lớp đất hay lớp lá cây.

Ngày nay, để phục vụ khách du lịch, miệng hầm được mở rộng để du khách có thể chui xuống khám phá địa đạo: "Mình cầm nắp hầm, thẳng tay lên cao sẽ tụt xuống nhanh. Cầm thẳng tay thì vai sẽ suôn và thân người sẽ không bị kẹt. Thời kỳ chiến tranh, khi chui xuống, du kích sẽ cài trái lựu đạn hoặc mìn dưới nắp hầm để khi quân địch cạy nắp hầm sẽ phát nổ và hầm sẽ sập, bịt kín đường hầm."

Một lối xuống địa đạo Củ Chi. Ảnh: Hồng Giang/TTXVN

Tuy xây dựng trong lòng đất nhưng hệ thống đường hầm có khả năng chống được đạn pháo và sức nặng của xe tăng, xe bọc thép, những đoạn hầm sâu chống được bom cỡ nhỏ. Có những đoạn cấu trúc từ 2 đến 3 tầng với các nắp hầm bí mật. Trong địa đạo có những nút chặn ở những điểm cần thiết để ngăn địch hoặc chất độc hóa học phun vào. Đại tá tình báo Nguyễn Văn Tàu (bí danh Tư Cang, năm nay 98 tuổi), Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, người từng trực tiếp chiến đấu tại Củ Chi trong 10 năm (1962-1971), trong 1 lần đến thăm lại mảnh đất này, cho biết với ông, mỗi đường hầm, góc địa đạo… nơi đây đều in dấu tinh thần yêu nước, mưu trí, dũng cảm, vượt khó vươn lên, không chịu lùi bước trước mọi khó khăn nguy hiểm và ý chí quyết tâm bảo vệ đất nước, quê hương của quân dân miền Nam nói chung, cũng như quân và dân Củ Chi, Sài Gòn-Gia Định nói riêng. Điều này được gửi gắm qua những câu thơ về địa đạo Củ Chi mà ông viết năm 1967, 5 năm sau trận đánh đầu tiên ở đây: "Chuyện đã 5 năm nhưng vấn in vào tâm khảm/ 5 năm ròng 1 sư đoàn Mỹ đánh vào A18 chúng tôi/ B52, B57, tàu thủy, tàu bò, (chất độc) hóa học, hơi cay/ Cỏ cây chết, đất đá trụi nhưng con người không lay chuyển/ Đường địa đạo xưa vẫn là căn cứ vững chắc của cụm tôi/ Ôi đáng quý, đáng yêu, đáng ghi vào lịch sử/ Những con đường địa đạo đất Củ Chi."

Hiện nay, Địa đạo Củ Chi được bảo tồn ở hai địa điểm chính, đó là Địa đạo Bến Dược (căn cứ Khu ủy, Bộ Tư lệnh Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định) tại ấp Phú Hiệp, xã Phú Mỹ Hưng và Địa đạo Bến Đình (căn cứ Huyện ủy Củ Chi) tại ấp Bến Đình, xã Nhuận Đức, huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh. Trong đó, tại địa đạo Bến Dược, du khách được tham quan hệ thống địa đạo, những căn hầm của các chỉ huy, lãnh đạo Khu ủy và Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định đã từng sống, chiến đấu trong suốt thời kỳ chiến tranh.

Khu di tích lịch sử địa đạo Củ Chi đã được công nhận là Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt từ năm 2015. Hiện, Thành phố Hồ Chí Minh đang hoàn thiện hồ sơ trình Tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận địa đạo Củ Chi là Di sản Thế giới vào năm 2027.

Ông Nguyễn Minh Tâm, Phó Giám đốc Ban quản lý Khu di tích lịch sử địa đảo Củ Chi, cho biết: "Đây là tín hiệu tích cực. Nếu địa đạo Củ Chi được ghi danh là Di sản Thế giới, sẽ là cơ hội để địa đạo đón thêm nhiều du khách trong nước và quốc tế trong thời gian tới, để thế giới biết đến sự quả cảm, thông minh và tinh thần yêu nước của người Việt Nam."

Hằng năm, khu di tích địa đạo Củ Chi đón hơn 1 triệu lượt khách trong nước và quốc tế đến tham quan. Địa đạo Củ Chi giờ đây không chỉ là nơi trưng bày kỳ quan về nghệ thuật quân sự độc đáo, mà còn là địa chỉ để du khách hiểu hơn về ý chí kiên cường, bất khuất của con người Việt Nam.