Quân đội Mỹ và Israel, hôm 28/02, mở chiến dịch quân sự tấn công phủ đầu vào Iran, dẫn đến các hành động đáp trả quyết liệt của Iran trên khắp Trung Đông. Các diễn biến nguy hiểm này tiếp tục đặt hòa bình khu vực và thế giới trước các thử thách ngặt nghèo.

Xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran tái bùng phát chỉ hơn 1 ngày sau khi các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran về vấn đề hạt nhân hôm 26/02 tại Geneva (Thụy Sỹ) kết thúc trong bế tắc. Đây cũng là cuộc đối đầu quân sự trực diện thứ hai giữa hai bên trong chưa đầy 1 năm, sau xung đột hồi tháng 6 năm ngoái.

Canh bạc cho tất cả các bên

Ngay trong những đợt tấn công đầu tiên, quân đội Mỹ và Israel đã nhằm mục tiêu vào những lãnh đạo hàng đầu trong chính quyền Iran và Lãnh tụ tối cao Iran, Đại giáo chủ Ali Khamenei, đã thiệt mạng ngay trong ngày đầu xung đột, cùng nhiều tướng lĩnh cấp cao khác của Iran. Để đáp trả, quân đội Iran đã phóng hàng trăm tên lửa và máy bay không người lái (UAV) nhằm vào nhiều mục tiêu trên lãnh thổ Israel cùng các căn cứ quân sự của Mỹ tại nhiều quốc gia trong khu vực, gồm: Các Tiểu Vương quốc Arab thống nhất (UAE), Qatar, Bahrain, Saudi Arabia, Kuwait... Những diễn biến này khiến cuộc xung đột lần 2 giữa Mỹ - Israel với Iran nhanh chóng gia tăng cấp độ nghiêm trọng hơn nhiều so với lần xung đột vào năm ngoái.

Giám đốc Chương trình Sáng kiến an ninh Trung Đông tại Hội đồng Đại Tây Dương, ông Jonathan Panikoff, nhận định điểm khác biệt lớn nhất giữa xung đột 12 ngày năm ngoái với xung đột hiện nay là thay đổi chiến lược từ phía chính quyền Mỹ và Tổng thống Donald Trump. Trong xung đột 12 ngày năm ngoái, Mỹ không dẫn đầu mà là Israel và Mỹ chỉ can dự, sau nhiều thời gian cân nhắc, với một mục tiêu cụ thể là phá hủy cơ sở hạ tầng và năng lực hạt nhân của Iran, điều mà phía Israel không làm được. Tuy nhiên, với xung đột hiện nay, ông Donald Trump đã tuyên bố rất rõ ý định thay đổi chế độ tại Iran. Theo ông Jonathan Panikoff, đây là một tính toán đầy rủi ro bởi hiện vẫn chưa rõ phía Mỹ có thể đạt được mục tiêu trên bằng cách nào, đồng thời, xung đột càng kéo dài các yếu tố bất lợi sẽ càng xuất hiện nhiều hơn: “Thực tế trong những ngày đầu mọi người sẽ rất phấn khích nhưng xung đột càng kéo dài và tổn thất ngày càng đến nhiều hơn, ông Donald Trump sẽ càng khó duy trì được sự ủng hộ, ngay cả từ phía một số nghị sĩ đảng Cộng hòa trong Quốc hội, ở trên khắp nước Mỹ, cũng như một số người độc lập”.

Chia sẻ quan điểm này, bà Burcu Ozcelik, chuyên gia nghiên cứu về an ninh Trung Đông và Bắc Phi tại Viện nghiên cứu Hoàng gia Anh về các vấn đề an ninh-quốc phòng (RUSI), cho rằng xung đột hiện nay là canh bạc với tất cả các bên, bởi rất khó có khả năng các đợt không kích qua lại lẫn nhau hiện nay giữa Mỹ-Israel và Iran có thể sớm mang đến một kết cục mong muốn cho các bên: “Đây là một canh bạc rất lớn cho tất cả các bên. Có quá nhiều ẩn số trong kịch bản này. Đó là một canh bạc với Tổng thống Donald Trump bởi trong trường hợp có thương vong, đó sẽ là một thất bại chính trị đáng kể và có thể có phản ứng ngược từ công chúng Mỹ. Đó là một canh bạc cho Israel vì chúng ta chưa thể hình dung hết các thiệt hại mà Iran có thể gây ra cho Israel. Và tất nhiên, đó cũng là một canh bạc đối với Iran”.

Hậu quả lan rộng

Xung đột nghiêm trọng giữa Mỹ-Israel và Iran đẩy hòa bình tại Trung Đông vào một tình thế hiểm nghèo mới, trong bối cảnh các xung đột gần 3 năm qua giữa Israel với phong trào Hamas ở dải Gaza, với lực lượng Hezbollah ở Li-băng và cuộc đối đầu quân sự trực diện lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ giữa Israel và Iran vào tháng 6 năm ngoái, đã biến đổi sâu sắc môi trường an ninh khu vực. Theo giới quan sát, yếu tố đáng lo ngại nhất hiện nay là việc xung đột giữa Mỹ-Israel và Iran đã ngay lập tức tác động trực tiếp đến nhiều quốc gia khác trong khu vực, khi Iran tiến hành các cuộc tấn công trả đũa vào các căn cứ quân sự của Mỹ đặt tại các quốc gia này.

Theo Ali Vaez, Giám đốc Dự án nghiên cứu Iran tại Tập đoàn khủng hoảng quốc tế (ICG), rất nhiều lãnh đạo các quốc gia và người dân trong khu vực, bất ngờ trước sự đáp trả quyết liệt ngay từ đầu của phía Iran nhằm vào nhiều tài sản và lợi ích của Mỹ trong khu vực. Việc đáp trả này có thể lan rộng sang các mục tiêu năng lượng chiến lược, tạo ra cú sốc năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, theo Tổng thư ký Liên hợp quốc (LHQ), ông Antonio Guterres, kịch bản tồi tệ hơn là xung đột lan rộng và mọi nỗ lực ngoại giao bị bỏ lỡ: “Các hành động quân sự đang mở rộng nhanh chóng trên khắp khu vực, tạo ra một tình huống cực kỳ mong manh và không thể dự đoán, làm gia tăng rủi ro tính toán sai lầm. Tiếp sau các vòng đàm phán chính trị, việc chuẩn bị cho các thảo luận kỹ thuật tại Vienna đã hoàn tất, vì thế, tôi thật sự tiếc là cơ hội ngoại giao này đã bị phung phí”.

Trước mắt, xung đột Mỹ-Israel với Iran đã ngay lập tức tạo ra các tác động tiêu cực về kinh tế, khi gây ra những cú sốc dây chuyền trên thị trường tài chính toàn cầu. Từ vàng, tiền điện tử đến chứng khoán châu Á - Thái Bình Dương và hợp đồng tương lai tại Mỹ, tâm lý né tránh rủi ro đang chi phối nhà đầu tư. Cụ thể, giá vàng thế giới tăng vọt trong phiên sáng 2/3 khi căng thẳng quân sự đẩy nhu cầu trú ẩn an toàn lên cao. Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 01/03 tuyên bố các hoạt động quân sự tại Iran sẽ tiếp tục, làm gia tăng lo ngại xung đột kéo dài, đồng nghĩa với việc bất trắc chưa sớm kết thúc. Theo giới quan sát, các lo ngại về việc eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược với dòng chảy thương mại và năng lượng toàn cầu, bị phong tỏa đang ngày càng hiển hiện. Các yếu tố này khiến không chỉ hòa bình tại Trung Đông bị xói mòn mà sự ổn định kinh tế, địa chính trị trên thế giới cũng đối mặt với nhiều thách thức.