Nghe âm thanh phóng sự tại đây:

Bản Tà Số 1, phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La, là nơi sinh sống của đồng bào dân tộc Mông. Đây là những bản làng nguyên sơ nằm ở cổng trời cách trung tâm phường Mộc Châu khoảng 20km.

Từ chỉ biết bẻ ngô, trồng lúa, đồng bào dân tộc Mông nơi đây đã thay đổi, trở thành những người làm du lịch cộng đồng. Ngoài dựa vào cảnh quan thiên nhiên, đồng bào dân tộc Mông còn chú trọng giữ gìn, phát huy bản sắc dân tộc để thu hút và giữ chân du khách.

Bản Tà Số 1 là nơi lưu giữ nét văn hóa truyền thống của người Mông. Ảnh: Huyền Trang/VOV5

Cậu bé khoảng 8, 9 tuổi trong trang phục hoa văn tím của người Mông ngồi dưới gốc đào thổi sáo. Tiếng sáo du dương trong sắc hồng của đào, sắc trắng của những cây mận lác đác nở càng làm nổi bật khung cảnh bình yên của bản làng vùng cao. Khi mùa xuân đến, hoa sẽ nở rộ, cũng là lúc các hộ dân làm cộng đồng ở Tà Số 1 tất bật đón khách. Bởi đó là mùa cao điểm trong năm khách du lịch tới thăm nơi này.

Tranh thủ những ngày thưa khách, anh Mùa A Nhà chỉnh trang thêm cho căn homestay của mình và chăm sóc khu vườn mận có diện tích gần 1ha. Trước năm 2019, Mùa A Nhà chỉ biết làm nương, trồng ngô, trồng lúa.

Ngôi nhà gỗ cổ 5 gian phản ánh nếp sinh hoạt của gia đình dân tộc Mông trước đây. Ảnh: Huyền Trang/VOV5

Sau này, khi dự án phát triển du lịch cộng đồng về bản, anh Nhà trở thành những người tiên phong làm du lịch ở bản Tà Số 1. Trên mảnh đất của mình, gia đình anh dựng những căn nhà nhỏ cho khách đến lưu trú. Anh Nhà tự tay làm chụp đèn, chỗ để nước, giá treo quần áo bằng chất liệu gỗ do anh nhặt trên rừng về thiết kế.

Khi mới làm du lịch, Mùa A Nhà cũng tham gia một số lớp tập huấn, đi tham quan, học hỏi những mô hình làm du lịch cộng đồng hiệu quả ở xã Vân Hồ, Lào Cai hay bản Sin Suối Hồ nổi tiếng ở Lai Châu.

Đồng bào Mông cùng nhau giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc để làm du lịch cộng đồng. Ảnh: Huyền Trang/VOV5

Từ những kinh nghiệm học hỏi các nơi cộng thêm sự mày mò, sáng tạo riêng của bản thân, đến nay, gia đình Mùa A Nhà đã trở thành một trong những hộ làm du lịch cộng đồng hiệu quả ở Tà Số 1.

Anh Mùa A Nhà cho biết: “Mình làm du lịch là mình sẽ bảo tồn được những nét văn hóa của người đồng bào dân tộc Mông. Trong homestay của tôi trang trí hoa văn, thổ cẩm của người Mông. Khi tôi xây dựng căn homestay, mình muốn bọc lớp vỏ gỗ để khi khách đến đây sẽ cảm nhận mình đang đến với vùng thiên nhiên, với những bản sắc văn hóa của người đồng bào dân tộc Mông. Từ khi làm du lịch, kinh tế ổn định hơn trồng ngô với trồng lúa.”

Trang trí homestay bằng các họa tiết, hoa văn thổ cẩm đặc trưng của dân tộc Mông. Ảnh: Huyền Trang/VOV5

Cách đó không xa, trong căn nhà cổ được dựng từ năm 1964, anh Mùa A Phà đang thực hành các nghi lễ tâm linh truyền thống. Đây là một trong những nghi lễ độc đáo của người Mông ở Tà Số.

Những dịp thờ cúng tổ tiên, mong sức khoẻ, làm ăn phát đạt hoặc trường hợp có việc chuẩn bị đi xa, hay con gà ấp trứng sắp đến ngày nở, con lợn không cho con bú, gia đình anh Phà chuẩn bị một mâm cơm mời thần linh, thần đất về phù hộ.

Trong căn nhà, có 7 vị trí thắp hương, lần lượt gồm: Bàn thờ chính, cột chống nóc, bếp lò tâm linh, cửa chính, 2 cửa phụ và bếp tâm linh. Bếp tâm linh được đặt ở 2 vị trí. 1 ở phòng khách, còn mang chức năng đốt lửa sưởi ấm khách trong những ngày gió lạnh. 1 được đặt song song với phòng ngủ của gia chủ và trên bếp luôn luôn đặt dụng cụ chứa đầy nước. Từ khi du lịch cộng đồng phát triển ở bản, ngôi nhà cổ đã được giữ gìn trở thành điểm tham quan, tìm hiểu về cuộc sống của người Mông.

Anh Mùa A Phà cho biết: “Ở bản cũng có mấy nhà nhưng họ thay đổi hết bên trong, còn nhà của tôi gần như giữ nguyên sơ như ngày xưa. Có khách đến tôi sẽ giới thiệu từng chi tiết. Đầu tiên khi khách đến có gian dành cho khách uống nước và có bếp tâm linh. Gian giữa gọi là gian chính, có ba vị trí bàn thờ, cột chống nóc, có cửa chính để rước dâu, để đưa dâu, đưa tang. Tiếp theo có buồng ngủ của gia chủ đối diện với bếp tâm linh. Phòng con trai cả kế tiếp lần lượt như vậy.”

Chị Hạng Thị Chu vẽ sáp ong trang trí trang phục. Ảnh: Huyền Trang/VOV5

Dưới hiên nhà, chị Hạng Thị Chu chuẩn bị một bếp lửa nhỏ, một chiếc đĩa và ít sáp để vẽ sáp ong. Vẽ sáp ong là nghệ thuật trang trí trang phục kỳ công và tinh tế của phụ nữ Mông. Cầm chiếc dụng cụ nhỏ trên tay, chị cẩn thận chấm sáp ong và đi từng đường nhỏ trên tấm vải trắng. Cứ như vậy, hoa văn hoạ tiết dần dần hiện lên.

“Một ngày chỉ kéo được đường thẳng thôi. Còn làm hoa văn mất khoảng 3 ngày mới hoàn chỉnh. Hoa văn vẽ trên miếng vải để cho đẹp. Lúc làm xong mặc lên đẹp. Hoạ tiết sặc sỡ. Vẽ sáp ong nhanh hơn nhưng phải nhuộm vải nữa nên sẽ lâu hơn so với thêu. Khi khách đến đây, khách thích nhất trải nghiệm vẽ sáp ong, vì họ chưa được làm bao giờ nên thấy tò mò.” - chị Hạng Thị Chu nói.

Trước kia, Tà Số 1 là bản vùng cao gần như tách biệt với bên ngoài. Người dân ở đây sống khép kín, ít tiếp xúc với người lạ. Nhưng từ khi làm du lịch cộng đồng, bên cạnh việc kinh tế ổn định, đồng bào người Mông còn có cơ hội phát triển thêm nhiều kỹ năng.

Anh Mùa A Di, trưởng bản Tà Số 1, cho biết: “Khách lên Tà số 1 thì có thể trải nghiệm rất nhiều thứ và nhiều trò chơi của bà con, như: đánh quai, tù lu, đánh gà, giã bánh dày. Đặc biệt, bản Tà Số 1 còn lưu giữ một số nét đẹp truyền thống, như: làm khèn, nhà cổ… Từ lúc chưa có du lịch, bà con chỉ trồng ngô. Sau khi có, bà con bắt đầu cải trang lại đường làng, ngõ xóm, nhà cửa. Đời sống của bà con đều nâng cao hơn so với thời điểm làm ngô và bà con có thời gian để làm nhiều thứ ví dụ như: chăm sóc hoa quả, đón khách du lịch, tiếp xúc với nhiều người đồng bào hơn.”

Phát triển du lịch gắn liền với việc giữ gìn bản sắc dân tộc. Đó là khẳng định của đồng bào người Mông ở Tà Số 1. Họ hiểu rằng, bên cạnh vẻ đẹp thiên nhiên, bản sắc chính là yếu tố thu hút du khách khắp nơi. Người Mông ở Tà Số đang phát huy những giá trị truyền thống ấy để kể câu chuyện riêng về bản làng.