Liên hợp quốc (LHQ), tổ chức đa phương quan trọng nhất hành tinh, đang đứng trước những thách thức nghiêm trọng về tài chính, khi sự thiếu hụt ngân sách không chỉ ảnh hưởng tiêu cực đến các kế hoạch hoạt động thiết yếu của LHQ mà còn đe dọa làm suy yếu vai trò của tổ chức này trong trật tự đa phương vào thời điểm thế giới đang bất ổn.

Hôm 31/01, Tổng thư ký (TTK) LHQ Antonio Guterres gửi thư tới toàn bộ 193 quốc gia thành viên, trong đó cảnh báo tổ chức này đang đối mặt với khủng hoảng thanh khoản nghiêm trọng, có nguy cơ sụp đổ tài chính trong thời gian tới.

Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres. Ảnh: REUTERS/Eduardo Muno

Khó khăn ngân sách

Trong thư, Tổng thư ký Antonio Guterres nhấn mạnh đến mức độ nghiêm trọng của tình hình tài chính hiện nay của tổ chức đa phương lớn nhất thế giới. Nguyên nhân chính được chỉ ra là việc các nước thành viên chậm hoặc không thanh toán đầy đủ nghĩa vụ tài chính, cùng với việc LHQ buộc phải hoàn trả ngân sách chưa sử dụng do không nhận đủ nguồn đóng góp đúng hạn. Trước đó, hồi tháng 11/2025, Tổng Thư ký Antonio Guterres cũng từng đưa ra cảnh báo rằng việc hoàn trả gần 300 triệu USD tín dụng sẽ kích hoạt một cuộc khủng hoảng thanh khoản trong năm nay, và hiện nay kịch bản đó đã trở thành hiện thực. 

Theo quy định của LHQ, các nước thành viên sẽ đóng góp tài chính tùy theo quy mô kinh tế của mình. Mỹ và Trung Quốc lần lượt chiếm 22% và 20% ngân sách tổ chức này. Tuy nhiên, từ nhiều năm nay LHQ đã gặp khó khăn về ngân sách, do một số quốc gia thành viên không đóng đủ hoặc đóng chậm các khoản bắt buộc. Khó khăn tài chính của LHQ trở nên trầm trọng hơn khi chính quyền Mỹ gần đây đã cắt giảm tài trợ cho nhiều cơ quan thuộc LHQ, từ chối thực hiện các khoản đóng góp bắt buộc cho ngân sách thường xuyên cũng như ngân sách gìn giữ hòa bình. Lí do được Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra đó là LHQ dù có tiềm năng lớn nhưng chưa phát huy được vai trò, đồng thời có một số nghị trình mà Washington cho rằng không phù hợp với lợi ích của Mỹ. Một nguyên nhân khác là sự phức tạp trong cơ chế chi tiêu tài chính tại LHQ, theo đó LHQ phải chi tiêu ngân sách đúng với các nhiệm vụ đã đề ra trước đó, nếu không sẽ phải hoàn trả tiền cho các nước thành viên mà không được linh hoạt cân đối ngân sách cho các nhiệm vụ khác của tổ chức.

Phó Phát ngôn viên của LHQ, ông Farhan Haq cho biết: “Mặc dù hơn 150 quốc gia thành viên đã hoàn thành nghĩa vụ tài chính trong năm 2025, nhưng LHQ vẫn kết thúc năm với việc chưa thu được 1,56 tỷ USD tiền đóng góp của những nước còn lại, cao hơn 2 lần so với năm trước đó. Do đó, trừ khi các khoản đóng góp được thực hiện, hoặc chúng tôi không phải hoàn trả số tiền không được chi (do không nhận đúng ngân sách), chúng tôi sẽ đối mặt với nguy cơ cạn tiền”.

Nhằm ứng phó với các khó khăn tài chính, TTK LHQ Antonio Guterres năm ngoái, nhân dịp kỷ niệm 80 năm thành lập LHQ (1945-2025) đã thành lập đội chuyên trách, tên gọi UN80, để tìm cách cắt giảm chi phí, cải thiện hiệu quả hoạt động. Các quốc gia thành viên sau đó đã nhất trí cắt giảm khoảng 7% ngân sách cho năm 2026, xuống còn 3,45 tỷ USD. Tuy nhiên, khó khăn tài chính vẫn kéo dài và LHQ có thể cạn kiệt tiền mặt vào tháng 7 tới. Một số cơ quan thành viên của LHQ, như: Tổ chức Y tế thế giới (WHO); Văn phòng Cao ủy Nhân quyền LHQ (OHCHR)… bị cắt giảm mạnh về ngân sách, trong đó  OHCHR chỉ thực nhận 191 triệu USD trong năm vừa qua (2025), dù ngân sách được Đại hội đồng LHQ phê duyệt trước đó là 246 triệu USD.

Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus. Ảnh: Fabrice Coffrini/Pool via REUTERS

Rủi ro với vai trò của LHQ

Các khó khăn tài chính đang tác động đến mọi lĩnh vực hoạt động của LHQ. Tại OHCHR, do ngân sách hạn chế, cơ quan này đã phải cắt giảm nhân sự và thu hẹp hoặc chấm dứt một số chương trình tại nhiều quốc gia. Trong năm 2025, số lượng các chuyến công tác giám sát nhân quyền của cơ quan này giảm đáng kể so với năm trước. Theo Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc (LHQ), ông Volker Turk, ngân sách 2026 được duyệt của cơ quan này là 224 triệu USD nhưng sau những gì xảy ra trong năm 2025, cơ quan này đang kêu gọi cộng đồng quốc tế đóng góp tự nguyện khoảng 400 triệu USD để hỗ trợ các hoạt động trong năm nay.

Trong khi đó, WHO trong năm qua cũng đã phải lên kế hoạch cắt giảm mạnh nhận sự trong giai đoạn tới. Tổng Giám đốc WHO, ông Tedros Adhanom Ghebreyesus cho biết quỹ lương của WHO để chi trả cho nhân viên trong giai đoạn 2026-2027 sẽ thiếu hụt khoảng từ 560 - 650 triệu USD, tương đương khoảng 25% tổng chi phí nhân sự hiện tại của tổ chức. Ngoài ra, sau khi Mỹ, quốc gia đóng góp ngân sách lớn nhất, rút khỏi WHO từ đầu năm nay, tổng số tiền ngân sách mà WHO thiếu trong 3 năm dự kiến lên tới 2,5 tỷ USD. Do đó, WHO sẽ cắt giảm mạnh số nhân sự của tổ chức này, đặc biệt là tại trụ sở chính ở Geneva (Thụy Sĩ), đồng thời đóng cửa một số văn phòng khu vực.

Theo giới quan sát, cuộc khủng hoảng tài chính đang lan rộng tại LHQ và các cơ quan thành viên của tổ chức này trong những năm qua đặt ra nhiều thách thức với cộng đồng quốc tế, bởi câu chuyện này không chỉ giới hạn trong vấn đề tài chính mà sâu xa hơn còn là những ý định manh nha về việc làm suy giảm vai trò của LHQ trong việc giải quyết các vấn đề lớn của thế giới.

Bà Veronika Fikfak, Giáo sư về nhân quyền và Luật quốc tế tại Đại học London (Anh), nhận định: “Một số quốc gia đã không thực hiện nghĩa vụ đóng góp cho LHQ. Trước đây, sẽ có các quốc gia khác lấp đầy khoảng trống đó, tuy nhiên, trong khoảng 5 đến 10 năm gần đây, chúng ta thực sự chứng kiến một cuộc khủng hoảng ngân sách khi các nước lớn từ chối đóng góp vì một số lí do. Điều thực sự diễn ra ở đây, đó là LHQ và một số cơ quan của LHQ đã không thể hoàn tất các nhiệm vụ, không thể lên kế hoạch và, về mặt chiến lược, không thể góp mặt trong các cuộc thảo luận. Tôi muốn nhấn mạnh ở đây rằng đang có một chiến lược biến một thiết chế lớn và quan trọng trong quan hệ quốc tế trở nên nhỏ bé và kém hiệu quả đi”.

Đây cũng là nhận định được nhiều chuyên gia cảnh báo, theo đó, nếu hiệu ứng “không đóng góp” lan truyền trong nội bộ LHQ, tổ chức này sẽ ngày càng suy yếu và không đủ năng lực đảm trách các trọng trách lớn liên quan đến hòa bình, an ninh và tiến bộ xã hội trên thế giới. Đây sẽ là kịch bản mang đến nhiều rủi ro cho các quốc gia, vào thời điểm thế giới đang có những biến động địa chính trị mạnh nhất kể từ sau khi kết thúc Chiến tranh Lạnh.