Cuộc đàm phán ba bên lần thứ hai giữa Mỹ, Nga và Ukraine trong tuần qua chưa mang lại đột phá trong việc giải quyết xung đột Nga-Ukraine nhưng lại thúc đẩy các động lực tích cực trong quan hệ song phương Mỹ-Nga, vào thời điểm các cơ chế kiểm soát vũ khí chiến lược giữa hai cường quốc hạt nhân này đang đổ vỡ.

Cuộc đàm phán ba bên Mỹ-Nga-Ukraine diễn ra trong hai ngày 04-05/02 tại Abu Dhabi, Các Tiểu Vương quốc Arab thống nhất (UAE). Đây là lần thứ hai khuôn khổ đàm phán này được tiến hành, sau lần đầu tiên trước đó 2 tuần (23-24/01) cũng tại Abu Dhabi. Đại diện cho phái đoàn Mỹ là đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, con rể Tổng thống Mỹ Donald Trump; Trưởng đoàn đàm phán Nga là Đô đốc Igor Kostyukov, Cục trưởng tình báo quân sự; Trưởng đoàn đàm phán của Ukraine là Thư ký Hội đồng An ninh và Quốc phòng, Rustem Umerov.

Những bước tiến nhỏ

Trước thềm vòng đàm phán ba bên lần thứ hai giữa Mỹ, Nga và Ukraine tại Abu Dhabi, đã có một số kỳ vọng về việc các bên có thể đạt được những kết quả mang tính bước ngoặt trong việc chấm dứt cuộc xung đột đã kéo dài gần 4 năm giữa Nga và Ukraine, khi lần đầu tiên Nga và Ukraine tổ chức một nhóm riêng để bàn về các vấn đề quân sự, bên cạnh nhóm bàn về các vấn đề chính trị. Cụ thể, nhóm quân sự thảo luận các kịch bản tiềm năng về giám sát chấm dứt xung đột trong tương lai và cách thức thực hiện lệnh ngừng bắn, việc thành lập một trung tâm để giám sát và phối hợp các vấn đề ngừng bắn, cũng như chọn lựa những quốc gia có thể được đại diện tại đó.

Tuy nhiên, kết thúc hai ngày đàm phán tại Abu Dhabi, các bên tham gia vẫn không đạt được đột phá nào như mong đợi. Nhóm chính trị vẫn bất đồng sâu sắc quanh các yêu cầu của mỗi bên về vấn đề lãnh thổ cũng như tương lai chính trị-an ninh của Ukraine, trong khi nhóm quân sự cũng không đưa ra thông báo đáng kể nào về khả năng có thể tạm thời chấm dứt giao tranh. Kết quả cụ thể nhất mà các bên đạt được là nối lại việc trao đổi tù binh, theo đó Nga, Mỹ và Ukraine nhất trí trao đổi 314 tù nhân. Đây sẽ là cuộc trao đổi đầu tiên trong vòng 5 tháng. Các bên cũng nhất trí sớm tổ chức vòng đàm phán thứ ba, nhiều khả năng sẽ diễn ra tại Mỹ trong 1-2 tuần tới.

Lạc quan về việc các bên vẫn có thể tiếp tục những vòng đàm phán mới để từng bước tiến tới thỏa thuận nhưng Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thừa nhận những bất đồng lớn nhất giữa Nga và Ukraine chưa có dấu hiệu được thu hẹp. “Nếu nhìn vào danh sách những vấn đề mở cần phải thảo luận vào thời điểm này năm ngoái và danh sách năm nay, có thể thấy là những vấn đề còn lại cần phải giải quyết để đạt được thỏa thuận hòa bình giữa Nga và Ukraine đã giảm đáng kể. Đây là tin tốt, nhưng tin xấu là những vấn đề còn lại này lại là những vấn đề khó khăn nhất, vì thế mà xung đột vẫn tiếp tục”.

Về phía Nga và Ukraine, phát biểu hôm 05/02, Tổng thống Ukraine, Volodymyr Zelensky thừa nhận các cuộc đàm phán giữa các bên tại Abu Dhabi là “không hề dễ dàng”, nhấn mạnh rằng Kiev muốn thấy những bước tiến nhanh hơn hướng tới việc chấm dứt xung đột. Trong khi đó, Đặc phái viên của Tổng thống Nga, đồng thời là Giám đốc điều hành Quỹ Đầu tư Trực tiếp Nga (RDIF) Kirill Dmitriev đánh giá các cuộc đàm phán đã có những tiến triển và tín hiệu tích cực, nhưng tiếp tục chỉ trích các yếu tố đang cản trở tiến trình này, ám chỉ quan điểm cứng rắn từ các nước châu Âu.

Đối thoại để giảm căng thẳng

Các nỗ lực nhằm sớm chấm dứt xung đột Nga-Ukraine không đạt đột phá nhưng quan hệ song phương Mỹ-Nga lại ghi nhận tín hiệu tích cực. Sự có mặt của Bộ trưởng Lục quân Mỹ, Daniel P. Driscoll và Tư lệnh quân đội Mỹ tại châu Âu, Alexus Grynkewich tại Abu Dhabi đã thúc đẩy các thảo luận trực tiếp giữa các quan chức quân sự Mỹ-Nga. Hôm 05/02, Lầu Năm Góc thông báo Mỹ và Nga đã nhất trí thiết lập lại đối thoại quân sự cấp cao, chỉ vài giờ sau khi Hiệp ước Cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược mới (New START), hiệp ước cuối cùng áp đặt giới hạn đối với kho vũ khí hạt nhân của hai nước, hết hạn. Phía Mỹ nhấn mạnh việc hai nước đạt thỏa thuận thiết lập lại đối thoại quân sự, bị đình chỉ vào năm 2021, diễn ra sau những "tiến bộ hiệu quả và mang tính xây dựng" tại các cuộc đàm phán hòa bình cho Ukraine ở Abu Dhabi (UAE). Trong thông cáo về việc nối lại đối thoại quân sự cấp cao Mỹ-Nga, Bộ Tư lệnh châu Âu của quân đội Mỹ khẳng định “Duy trì đối thoại giữa các lực lượng quân sự là một yếu tố quan trọng đối với sự ổn định và hòa bình toàn cầu, điều chỉ có thể đạt được thông qua sức mạnh, và cung cấp phương tiện để tăng cường tính minh bạch và giảm leo thang căng thẳng".

Theo các chuyên gia, việc hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới nối lại đối thoại quân sự cấp cao, thay vì việc chỉ liên lạc qua các đường dây khẩn cấp, có ý nghĩa quan trọng không chỉ với các nỗ lực kiểm soát chạy đua vũ trang mà còn đối với sự ổn định chiến lược toàn cầu, trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị trên thế giới đang ngày càng phức tạp. Daryl G.Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội kiểm soát vũ khí (ACA), Mỹ, nhận định: “Chúng ta đang ở vào thời điểm mà, với việc New START hết hiệu lực, lần đầu tiên sau 35 năm Mỹ và Nga có thể tăng số lượng vũ khí hạt nhân mà hai bên có thể triển khai. Ngoài ra, tình hình hiện nay còn có thể mở ra một chạy đua vũ trang ba bên không kiềm chế và nguy hiểm, không chỉ giữa Mỹ và Nga mà còn liên quan đến cả Trung Quốc”.

Bên cạnh vai trò gia tăng tính minh bạch, giảm căng thẳng và tránh các tính toán sau lầm, giới quan sát cũng cho rằng việc Mỹ-Nga nối lại đối thoại quân sự cấp cao vào thời điểm này còn là điều kiện cần cho các đàm phán tiềm năng về một thỏa thuận mới thay thế New START. Trong thông báo đưa ra ngày 05/02 trên mạng xã hội Truth, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Mỹ không đồng ý với phương án gia hạn New START mà sẽ cử các chuyên gia hạt nhân nghiên cứu một Hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân mới hiện đại và bền vững hơn. Trong những năm gần đây, chính quyền Mỹ luôn cho rằng bất kỳ Hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân mới nào cũng cần có sự tham gia đầy đủ và toàn diện của Trung Quốc, quốc gia được cho là có kho vũ khí hạt nhân lớn thứ 3 thế giới, chứ không chỉ Mỹ và Nga, dù Trung Quốc nhiều lần bác bỏ yêu cầu này và phía Nga cũng không đưa ra đòi hỏi về sự tham gia của Trung Quốc.