Diễn biến gay gắt và phức tạp của cuộc xung đột đang lan rộng ở Trung Đông giữa Mỹ- Israel và Iran bắt đầu gây ra những hệ lụy nguy hiểm cho kinh tế thế giới, khi giá dầu tăng đột biến và những kịch bản khủng hoảng đang ngày càng hiện hữu.

10 ngày sau khi xung đột giữa Mỹ-Israel và Iran bùng phát (ngày 28/02), trong phiên giao dịch hôm 08/03, giá dầu trên thế giới chính thức vượt mốc 100 USD/thùng, cao nhất kể từ khi nổ ra xung đột Nga-Ukraine tháng 02/2022.

Sự leo thang giá dầu diễn ra trong bối cảnh cuộc chiến Mỹ–Israel chống Iran bước sang tuần thứ hai, với các đợt tấn công của Israel vào các nhà máy lọc dầu của Iran và các cuộc tấn công trả đũa của Tehran nhằm vào các quốc gia sản xuất dầu ở Vùng Vịnh. Hoạt động vận tải qua Eo biển Hormuz, tuyến đường vận chuyển 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu, cũng đã tạm ngưng kể từ khi xung đột nổ ra ngày 28/2. Kể từ khi xung đột nổ ra, giá dầu WTI đã tăng hơn 75%, giá dầu Brent tăng hơn 60% (tính đến 09/03) và xu hướng tăng mạnh chưa có dấu hiệu sớm chấm dứt.

Các tàu chở dầu ở bờ biển Fujairah, tại Fujairah, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, ngày 3/3/2026, khi Iran tuyên bố sẽ bắn vào các tàu đi qua eo biển Hormuz. Ảnh: REUTERS/Amr Alfiky

Việc giá dầu tăng vượt mốc 100 USD/thùng lần đầu tiên trong hơn 4 năm đang gợi lại những ám ảnh về một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Chuyên gia Stephen Innes, đến từ công ty quản lý tài sản SPI Asset Management (Thụy Sỹ), nhận định giá dầu vượt 100 USD không chỉ là một đợt tăng giá hàng hóa mà thực chất trở thành “khoản thuế” đánh vào nền kinh tế toàn cầu. Các nhà sản xuất Vùng Vịnh đang giảm sản lượng do kho lưu trữ đầy, dòng xuất khẩu bị tắc nghẽn và việc phục hồi sẽ mất nhiều tuần ngay cả khi xung đột hạ nhiệt. Chia sẻ lo ngại này, ông Saul Kavonic, Giám đốc bộ phận nghiên cứu năng lượng tại MST Marquee (Australia), cho rằng giá dầu sẽ giữ xu hướng tăng mỗi ngày chừng nào eo biển Hormuz còn đóng cửa.

Hình ảnh minh họa thùng dầu và giàn bơm dầu được trưng bày trước biểu đồ giá cổ phiếu đang tăng. Ảnh: REUTERS/Dado Ruvic

Trong kịch bản Mỹ và các nước phương Tây huy động tàu chiến để hộ tống các tàu chở dầu qua eo biển Hormuz, các tác động của tình hình hiện nay có thể giảm bớt nhưng vẫn không thể sớm khôi phục bình thường như trước đây. “Ngay cả trong trường hợp đó, vẫn sẽ có những gián đoạn tương đối với dòng chảy năng lượng bởi các đoàn hộ tống thường cũng sẽ đi chậm hơn so trước kia. Đặc biệt, khí đốt sẽ chịu ảnh hưởng lớn hơn nhiều so với dầu bởi dầu vẫn có thể được vận chuyển một phần từ Saudi Arabia và UAE mà không cần đi qua eo Hormuz nhưng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) thì 100% phụ thuộc vào eo biển Hormuz”.

Bất chấp các trấn an từ chính quyền Mỹ về việc tăng giá dầu sẽ sớm chấm dứt, cùng động thái của một số bên, như việc Nhóm các nước công nghiệp phát triển dự tính mở kho dự trữ dầu để bơm thêm 400 triệu thùng dầu vào thị trường, các rủi ro trong trung hạn vẫn đang gia tăng. Ông Richard Tullis, Giám đốc điều hành tại công ty nghiên cứu chiến lược đầu tư WTR (Mỹ), đánh giá:

“Tôi nghĩ cuối cùng thì điều tác động đến giá (dầu) trong trung hạn sẽ là các hoạt động vận chuyển qua eo Hormuz và các tác động tâm lý xung quanh. Yếu tố thứ hai là liệu có các thiệt hại lan rộng với các cơ sở năng lượng trên khắp Trung Đông hay không? Cho đến bây giờ thì các thiệt hại vẫn tương đối hạn chế và chúng tôi hy vọng sẽ vẫn như thế bởi việc khắc phục thiệt hại của các cơ sở này phức tạp hơn nhiều so với việc mở lại eo biển Hormuz”.

Thiệt hại kinh tế lan rộng

Các chuyên gia kinh tế hiện bắt đầu lập các mô hình tính toán thiệt hại lâu dài đối với các nền kinh tế và tăng trưởng toàn cầu. Tại châu Âu, khu vực vốn rất dễ tổn thương với các cú sốc năng lượng, giá khí đốt hợp đồng tương lai đã tăng 60% trong tuần qua. Giáo sư Thierry Bros tại Đại học Sciences Po (Pháp) chỉ ra năm 2022, châu Âu đã chi gần 4.000 tỷ euro (hơn 4.600 tỷ USD) cho trợ cấp năng lượng. Ông cảnh báo chính sách này không thể lặp lại và châu Âu sẽ phải đối mặt với khủng hoảng mà không có bảo đảm nào đủ lớn như trước kia. Trong kịch bản giá khí đốt vượt 100 euro/MWh (115USD), một số nhà máy châu Âu có thể phải đóng cửa và chuyển sản xuất sang Mỹ.

Nhiều nền kinh tế châu Á cũng bắt đầu đối mặt với nỗi lo thiếu dầu trong vài tháng, thậm chí là vài tuần tới, do phần lớn lượng dầu đi qua eo biển Hormuz có đích đến là châu Á. Ông Francis Lun, Giám đốc điều hành Công ty Venturesmart Asia có trụ sở ở Hong Kong (Trung Quốc), cho biết:

“Các quốc gia ở Đông Á, trừ Malaysia và Indonesia, đều là các nước nhập khẩu thuần dầu mỏ. Vì thế, tình hình hiện nay gia tăng sức ép lạm phát, gây thiệt hại kinh tế và chắc chắn tăng trưởng kinh tế sẽ chậm lại, lạm phát gia tăng. Đây là kịch bản tệ hại nhất mà chúng tôi hình dung khi Mỹ-Israel tấn công Iran và mọi thứ ra ngoài tầm kiểm soát như hiện nay”.

Trong đánh giá đưa ra trong tuần qua, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cho rằng nếu xung đột Trung Đông không kéo dài quá 1 tháng, tác động đến các nền kinh tế châu Á sẽ tương đối nhỏ. Ông Albert Park, chuyên gia kinh tế trưởng của ADB, cho rằng ngay cả trong những kịch bản xấu hơn, tăng trưởng trung bình của kinh tế châu Á trong năm nay cũng khó sụt giảm quá 1 điểm phần trăm. Tuy nhiên, xung đột càng kéo dài, các nền kinh tế châu Á càng chịu thiệt hại hơn so với châu Âu hay Mỹ.

Chi phí vận chuyển hàng hóa bằng đường hàng không từ châu Á sang châu Âu đã tăng 45% kể từ khi xung đột bắt đầu, cao gấp hơn 2 lần so với mức tăng của tuyến vận chuyển từ châu Á sang Mỹ. Maurice Obstfeld, cựu kinh tế trưởng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), cho rằng châu Á phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng và ở gần khu vực chiến sự hơn, do đó dễ bị ảnh hưởng bởi các cú sốc từ xung đột.

Với Mỹ, các tác động của xung đột cũng bắt đầu xuất hiện. Theo Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA), giá xăng tại Mỹ hiện ở mức trung bình 3,41 USD/gallon, tăng từ 2,98 USD một tuần trước đó. Nông dân Mỹ cũng phải đối mặt với chi phí cao hơn đối với các chất dinh dưỡng quan trọng cho cây trồng, và chuỗi cung ứng chắc chắn sẽ gặp thêm khó khăn nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài hơn dự đoán của chính quyền Tổng thống Donald Trump.