Thỏa thuận khoáng sản Mỹ-Ukraine được Phó thủ tướng thứ nhất Ukraine, bà Yulia Svyrydenko và Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent ký hôm 30/04 tại thủ đô Washington, Mỹ. Theo thỏa thuận, hai bên sẽ thiết lập Quỹ Đầu tư Tái thiết do hai nước quản lý. 50% số tiền thu được từ các dự án cấp phép mới trong lĩnh vực khai thác khoáng sản, dầu và khí đốt ở Ukraine sẽ được đưa vào quỹ. Doanh thu từ những dự án đã được triển khai từ trước sẽ không được tính cho quỹ này. Bà Svyrydenko cho biết các khoản đóng góp cho quỹ sẽ không bị tính thuế ở cả Mỹ cũng như Ukraine, đồng thời Washington sẽ hỗ trợ thu hút thêm đầu tư và công nghệ cho Ukraine như một phần của thỏa thuận.

Ukraine là quốc gia sở hữu trữ lượng khoáng sản lớn. Ảnh: CNN

Ukraine vẫn giữ toàn quyền kiểm soát với khoáng sản dưới lòng đất, cơ sở hạ tầng và tài nguyên thiên nhiên của mình. Việc thành lập quỹ tái thiết cũng không gây trở ngại tới tiến trình gia nhập Liên minh châu Âu (EU) của Kiev. Trong bài viết trên Telegram, Thủ tướng Ukraine, Denys Shmygal giải thích về Quỹ Đầu tư Tái thiết, cho biết Mỹ và Ukraine cùng quản lý một cách bình đẳng, có quyền biểu quyết ngang nhau và sẽ cùng đóng góp vào quỹ.

Ông Shmygal cũng nhấn mạnh Ukraine không bị yêu cầu trả bất kỳ "khoản nợ" nào cho hàng tỷ USD vũ khí họ đã nhận từ Mỹ và các hỗ trợ khác. Viện trợ quân sự tương lai của Washington sẽ được coi là đóng góp vào quỹ này, các khoản hỗ trợ trước đó không được tính. Dù còn nhiều chi tiết vẫn gây tranh luận nhưng về phía Ukraine thỏa thuận mới ký được xem là có lợi hơn nhiều so với thỏa thuận mà hai bên dự tính ký trước đây vào cuối tháng 2.

Chuyên gia kinh tế Volodymyr Landa thuộc Trung tâm chiến lược kinh tế (Ukraine), nhận định: “Thỏa thuận không được ký vào cuối tháng 2 thì nay đã được ký vào ngày cuối tháng 4, nhưng các điều khoản của thỏa thuận hiện nay tốt hơn nhiều so với hầu hết các điều khoản của bản thỏa thuận trước mà chúng tôi đã được đọc. Thỏa thuận cũ có những điều khoản không thể chấp nhận nổi và may mắn là các nhà đàm phán Ukraine đã làm tốt công việc để mang về một thỏa thuận thương mại cân bằng hơn, trong đó cả hai bên đều được hưởng lợi”.

Trong khi đó, dù ca ngợi thỏa thuận nhưng phía Mỹ cũng chưa đưa ra thông tin cụ thể nào về thỏa thuận. Theo truyền thông Mỹ, thỏa thuận không mang đến bảo đảm an ninh cụ thể nào cho Ukraine, thay vào đó khẳng định liên kết chiến lược dài hạn giữa hai nước và cam kết của Mỹ nhằm hỗ trợ an ninh và nỗ lực tái thiết của Ukraine, cũng như giúp nước này phát triển kinh tế, hội nhập với các khuôn khổ kinh tế toàn cầu. Thỏa thuận cũng không đề cập nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia hiện do Nga kiểm soát, dù giới chức Mỹ từng gợi ý rằng nước này có thể tiếp quản cơ sở trên trong khuôn khổ thỏa thuận hòa bình giữa Moscow và Kiev.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent (trái) và Phó Thủ tướng thứ nhất Ukraine Yulia Svyrydenko sau khi ký một thỏa thuận cho phép Mỹ tiếp cận ưu đãi các hợp đồng khoáng sản mới của Ukraine và tài trợ đầu tư vào công cuộc tái thiết Ukraine, tại Washington, DC, vào ngày 30/4/2025. Ảnh: Bộ Tài chính Mỹ

Do đó, giới quan sát cho rằng việc ký thỏa thuận mới cũng thể hiện những nhượng bộ đáng kể từ phía chính quyền Mỹ so với những đòi hỏi ban đầu. Chuyên gia Jim Townsend, nhà nghiên cứu thuộc Chương trình an ninh Liên Đại Tây Dương của Trung tâm an ninh Mỹ mới (CNAS), nhận định: “Tôi nghĩ có 2 điều đặc biệt quan trọng không xuất hiện trong thỏa thuận cuối cùng. Một, đó là việc kêu gọi bầu cử tại Ukraine. Điều khoản này đã được giữ lại trong tất cả các phiên bản thỏa thuận và chỉ được bỏ đi vào phút cuối. Điều tiếp theo là ý định ban đầu của ông Donald Trump về việc đòi thu hồi lại số tiền đã chi viện trợ cho Ukraine. Điều khoản này cũng đã được giữ lại đến tận phút cuối”.

Ngoài khía cạnh an ninh và chính trị cùng các tác động đến xung đột Nga-Ukraine hiện nay, thỏa thuận khoáng sản Mỹ-Ukraine cũng gây chú ý bởi những ảnh hưởng tiềm năng đến chuỗi cung ứng khoáng sản toàn cầu, đặc biệt là với những loại khoáng sản thiết yếu. Theo Dữ liệu Khai khoáng Thế giới (WMD) 2024, Ukraine hiện xếp thứ 40 trong số các quốc gia khai thác khoáng sản và sở hữu khoảng 5% trữ lượng khoáng sản của thế giới. Cục Nghiên cứu Địa chất và Khai khoáng Pháp (BRGM) hồi năm 2023 cũng cho biết tại Ukraine có hơn 100 loại tài nguyên khoáng sản, trong đó có sắt, mangan, than chì, titanium, lithium và uranium. Trong số này, lithium và than chì là những nguyên liệu quan trọng cho sản xuất pin điện, một ngành công nghiệp mang tính chiến lược với các cường quốc hiện nay.

Tuy nhiên, không phải tất cả tài nguyên này đã được khai thác hoặc có thể khai thác dễ dàng. Ngoài ra, còn có những lo ngại khác về vị trí các mỏ khoáng sản tại các vùng lãnh thổ hiện không do Ukraine kiểm soát, cũng như trữ lượng khoáng sản thực sự của quốc gia này. Giám đốc Chương trình Nga và Á-Âu tại Viện Chatham House (Anh), nhận định: “Phía Ukraine tuyên bố họ sở hữu khoảng 5% lượng đất hiếm toàn cầu trên các vùng lãnh thổ của họ, tức là vùng lãnh thổ Ukraine được quốc tế công nhận chứ không phải vùng lãnh thổ mà họ đang thực sự kiểm soát hiện nay. Con số trữ lượng cũng còn tranh cãi. Có nhiều báo cáo cho rằng Ukraine không sở hữu lượng khoáng sản đất hiếm nhiều như thế. Điều này có thể khiến toàn bộ tính chất của thỏa thuận này bị đặt dấu hỏi”.

Việc đầu tư khai thác các mỏ khoáng sản tại Ukraine cũng là vấn đề lớn. Robert Muggah, giám đốc tại SecDev, công ty tính toán rủi ro địa chính trị, cho biết việc khai thác nhiều khoáng sản quan trọng mà Mỹ đang theo đuổi sẽ cần hàng tỷ USD đầu tư. Trong khi đó, Willy Shih, nhà kinh tế học tại Đại học Harvard chuyên nghiên cứu về chuỗi cung ứng, cho biết việc phát triển một mỏ mới có thể mất 10 năm hoặc hơn.