Là một trong những đề tài từng để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử điện ảnh nước nhà, đề tài chiến tranh cách mạng vẫn luôn là nguồn cảm hứng của nhiều thế hệ nghệ sĩ. Tuy có một thời gian mờ nhạt và không tạo được tiếng vang nhưng gần đây, đề tài này đã có sự trở lại đáng chú ý với “Đào, Phở và piano”, “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối” và gần nhất là “Mưa đỏ”. Sự thành công của các bộ phim điện ảnh này (ở cả góc độ doanh thu phòng vé lẫn hiệu ứng truyền thông) liệu có phải chỉ là một hiện tượng nhất thời hay là dấu mốc mở ra kỉ nguyên mới cho điện ảnh về đề tài chiến tranh cách mạng nước nhà? Để lí giải điều này, phóng viên Đài TNVN đã có cuộc trò chuyện với nhà phê bình điện ảnh, nhà văn Thiên Sơn.

Nhà phê bình Thiên Sơn. Ảnh: cand.com.vn

PV: Thưa nhà phê bình Thiên Sơn, trước hết, với thành công của loạt phim về đề tài chiến tranh và người lính gần đây như “Đào, Phở và Piano”, “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối” hay mới nhất là “Mưa đỏ”, ông đánh giá như thế nào về sự thay đổi trong tâm thế tiếp nhận của khán giả – đặc biệt là khán giả trẻ – với dòng phim vốn từng bị coi là khô cứng, khó tiếp cận?

Nhà phê bình Thiên Sơn: Trước khi nhìn vào những phim thành công gần đây, chúng ta phải nhìn lại quá trình phát triển dòng phim này. Nhiều năm trước, phim chiến tranh không nhiều người xem, dù có những tác phẩm rất hay của đạo diễn Vinh Sơn hay Bùi Tuấn Dũng nhưng vẫn ít được chú ý trên thị trường rạp. Tuy nhiên, 3–4 năm trở lại đây, rõ ràng có một sự dịch chuyển. “Đào, Phở và Piano” bất ngờ cháy vé. Năm 2025, “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối” đạt doanh thu cả trăm tỷ đồng, còn “Mưa đỏ” vượt 700 tỷ – con số kỷ lục của điện ảnh Việt, đặc biệt với dòng phim cách mạng. Đây là hiện tượng buộc chúng ta phải lý giải.

PV: Theo ông, thành công này đến từ đâu?

Nhà phê bình Thiên Sơn: Thời gian gần đây, chiến tranh trở thành tâm điểm thông tin toàn cầu: Palestine, Syria, Afghanistan và đặc biệt là Ukraine – cuộc chiến lớn nhất tại châu Âu từ sau Thế chiến II. Những vấn đề nóng ở Đài Loan, Triều Tiên, Campuchia – Thái Lan… khiến không khí chiến tranh như phảng phất quanh chúng ta. Đây là giai đoạn nhân loại khó khăn, con người nghĩ đến chiến tranh nhiều hơn. Tâm thức chiến tranh quay trở lại, từ đó tăng sự chú ý đối với dòng phim này. Ở trong nước, năm nay là năm kỷ niệm lớn với nhiều sự kiện, truyền thông nhà nước khơi dậy tinh thần yêu nước và ký ức hào hùng – những yếu tố quan trọng thu hút khán giả đến với phim về đề tài chiến tranh.

PV: Bên cạnh các yếu tố thời điểm, còn về tư duy nghệ thuật trong cách làm phim thì sao, thưa ông?

Nhà phê bình Thiên Sơn: Có thể chia thành hai thời kỳ. Thứ nhất là thời kỳ phim được làm ngay trong những năm chiến tranh – với các tác phẩm đạt tầm cao như “Em bé Hà Nội” (Hải Ninh), “Cánh đồng hoang” (Hồng Sến), hay “Bao giờ cho đến tháng Mười” (Đặng Nhật Minh) – khai thác nhiều góc độ của chiến tranh. Sau đó, dòng phim này dần đi xuống, ít được chú ý. Năm nay, sự trở lại của “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối” và “Mưa đỏ” là đột xuất. Điểm nhấn là tư duy nghệ thuật đã có bước phát triển: “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối” tạo hiệu quả qua sự dồn nén không gian, tính phức tạp của nhân vật và hình ảnh giàu sức gợi. “Mưa đỏ” tập trung mô tả một trận đánh khốc liệt bậc nhất thời kỳ chống Mỹ, phơi bày sự tàn bạo của chiến tranh ở mức độ chưa từng có.

PV: Sự thay đổi trong tư duy nghệ thuật này đã được kỹ thuật điện ảnh hỗ trợ như thế nào?

Nhà phê bình Thiên Sơn: Nếu xét riêng phim chiến tranh năm nay, kỹ xảo điện ảnh đã đạt một mức độ đặc biệt. “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối” và “Mưa đỏ” cho thấy công nghiệp văn hóa nói chung và công nghiệp điện ảnh nói riêng đã trưởng thành, kỹ thuật giúp tái hiện được hiện thực phức tạp và khốc liệt. Phim tiếp theo như “Tử chiến lên không” càng cho thấy kỹ thuật điện ảnh Việt Nam đang bước sang một giai đoạn khác. Tư duy nghệ thuật cũng có bước phát triển, nhưng nhìn chung chưa có sự biến đổi về chất. Ví dụ “Mưa đỏ” vẫn thiên về mô tả trận đánh, câu chuyện khốc liệt nhưng chưa đi sâu nhiều vào nội tâm nhân vật hay những ngóc ngách tinh tế của đời sống. Nghệ thuật đích thực phải chạm sâu vào tâm hồn và khai thác những điều nhỏ bé nhưng có khả năng khái quát. Điện ảnh Việt Nam vẫn cần tiếp tục nâng lên ở chiều sâu nghệ thuật – dù năm nay, sự đột phá về kỹ thuật là rất đáng ghi nhận.