Đây là sự kiện mới nhất cho thấy các nền kinh tế lớn trên thế giới đang chạy đua đa dạng hóa đối tác kinh tế, trong bối cảnh kinh tế-thương mại toàn cầu ngày càng bị tác động bởi căng thẳng địa chính trị và chính sách khó lường của một số cường quốc.

Hiệp định thương mại tự do (FTA) giữa EU và Ấn Độ được thông qua sau gần 20 năm đàm phán. Trước đó, đầu năm nay EU cũng đã ký FTA với Khối thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur). Cùng lúc đó, quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc với Canada và Anh cũng ghi nhận nhiều tiến triển đáng chú ý.

Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa (trái), Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen (phải) và Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi chụp ảnh lưu niệm trước cuộc gặp tại Hyderabad House ở New Delhi, Ấn Độ, ngày 27/1/2026. Ảnh: REUTERS/Altaf Hussain

Hiệp định lịch sử

Trong tuyên bố sau khi EU và Ấn Độ nhất trí thông qua FTA hôm 27/1 tại Hội nghị Thượng đỉnh Liên minh châu Âu (EU)-Ấn Độ lần thứ 16 diễn ra tại New Delhi (Ấn Độ), cả Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen và Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa đều coi việc kết thúc đàm phán FTA giữa EU và Ấn Độ sau gần 2 thập kỷ là bước ngoặt quan trọng trong quan hệ song phương và FTA này sẽ là “mẹ của mọi thỏa thuận”, khi hai bên cùng nhau tạo dựng một khu vực thương mại tự do với gần 2 tỷ dân. Thỏa thuận được kỳ vọng nâng gấp đôi xuất khẩu của EU sang Ấn Độ năm 2032, bằng cách xóa bỏ hoặc giảm thuế nhập khẩu với số hàng hóa chiếm 97% kim ngạch thương mại. Thỏa thuận cũng sẽ giúp tiết kiệm 4 tỷ euro (4,75 tỷ USD) tiền thuế cho các doanh nghiệp châu Âu. Đổi lại, EU sẽ giảm thuế nhập khẩu với 99,5% hàng nhập khẩu từ Ấn Độ trong vòng 7 năm. Một số mặt hàng Ấn Độ sẽ được miễn thuế, gồm: thủy sản, đồ da và dệt may, hóa chất, cao su, kim loại cơ bản, đá quý và trang sức.

Theo giới quan sát, bên cạnh các lợi ích kinh tế dài hạn, FTA giữa EU và Ấn Độ còn là một thông điệp địa chính trị quan trọng mà EU muốn gửi đi, trong bối cảnh quan hệ giữa khối này với Mỹ, đồng minh an ninh và đối tác thương mại lớn nhất, ngày càng phức tạp.  Nhà phân tích tại Trung tâm chính sách châu Âu, Varg Folkman, nhận định: 

“Lực đẩy lớn hiện nay đối với EU là việc đa dạng hóa các quan hệ thương mại, khi Mỹ đang đóng cửa thị trường nước này với các đối tác thương mại và EU ngày càng khó trao đổi với Mỹ. Nhìn theo khía cạnh này, việc ký FTA với Ấn Độ cho thấy EU đang xem xét bối cảnh địa chính trị hiện nay một cách nghiêm túc và cố gắng có thêm nhiều bạn bè, đối tác khác. Thỏa thuận này cho thấy EU đang tiến lên phía trước và xem tình hình hiện nay rất nghiêm túc”.

Bà Kaja Kallas (trái), Cao uỷ phụ trách An ninh và Chính sách đối ngoại của Liên minh châu Âu, Phó Chủ tịch Ủy ban châu Âu và Bộ trưởng Ngoại giao Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar ký kết thỏa thuận Đối tác An ninh và Quốc phòng EU-Ấn Độ, tại Hyderabad House ở New Delhi, Ấn Độ, ngày 27/1/2026. Ảnh: REUTERS/Altaf Hussain

Chia sẻ quan điểm này, Chủ tịch Viện nghiên cứu kinh tế Halle (IWH) của Đức, ông Reint Gropp, cho rằng dù Ấn Độ chưa thể thay thế vai trò của Mỹ trong quan hệ thương mại với EU nhưng đây là thị trường tỷ dân có tốc độ tăng trưởng hàng đầu thế giới. Đồng thời, bên cạnh FTA, hai bên còn ký nhiều văn kiện quan trọng khác, như: thỏa thuận Đối tác An ninh và Quốc phòng, Chương trình nghị sự chiến lược toàn diện EU-Ấn Độ hướng tới năm 2030, các thỏa thuận về quản lý rủi ro thiên tai, tài chính và thương mại số: “Tôi nghĩ đây là một bước đi quan trọng đúng hướng. Chúng ta cần thay thế các vấn đề trong quan hệ thương mại với Mỹ. Ấn Độ là thị trường lớn với 1,4 tỷ dân, đồng thời là nguồn cung quan trọng về đất hiếm hay các nguyên liệu thô khác. Đây là bước đi đặc biệt đáng hoan nghênh trong bối cảnh châu Âu đang có vấn đề với các khu vực khác”.

Tái định hình các mối quan hệ

Liên minh châu Âu hay Ấn Độ không phải là những nền kinh tế lớn duy nhất đang chạy đua đa dạng hóa đối tác kinh tế-thương mại trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị và bất định kinh tế thế giới gia tăng. Sự dịch chuyển tích cực trong quan hệ giữa Trung Quốc và hai quốc gia phương Tây là Anh và Canada đang thu hút sự chú ý đặc biệt, dù quan hệ giữa hai quốc gia này với Trung Quốc trong những năm qua trải qua nhiều sóng gió, cả về chính trị, an ninh và kinh tế. Hôm 29/01, ông Keir Starmer trở thành Thủ tướng đầu tiên của Anh thăm Trung Quốc trong vòng 8 năm, với mục tiêu trước mắt là tái khởi động các đối thoại thẳng thắn về mọi khác biệt trong quan hệ song phương và lâu dài là thiết lập các quan hệ kinh tế-thương mại mang lại lợi ích cho cả Anh và Trung Quốc. Trước đó, hôm 16/01, Thủ tướng Canada, Mark Carney cũng thăm Trung Quốc và đạt một thỏa thuận thương mại sơ bộ với nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới, đồng thời thiết lập điều mà Thủ tướng Canada đánh giá là “quan hệ đối tác cho một trật tự mới”.

Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi, Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen tổ chức họp báo chung tại Hyderabad House ở New Delhi, Ấn Độ, ngày 27/1/2026. Ảnh: REUTERS/Altaf Hussain

Theo ông Martin Cauchon, Phó Chủ tịch Hội đồng kinh doanh Canada-Trung Quốc (CCBC), động thái của Canada diễn ra trong bối cảnh Canada sắp phải kiểm điểm lại Hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA) với Mỹ và xét đến nhiều khúc mắc trong quan hệ Mỹ-Canada hiện nay, việc NAFTA có giữ được các điều khoản cũ hay không là dấu hỏi lớn. Ngoài ra, Thủ tướng Canada, Mark Carney đã tuyên bố muốn tăng gấp đôi kim ngạch xuất khẩu của Canada tại các thị trường ngoài Mỹ trong 10 năm tới. Những yếu tố này buộc Canada phải hướng đến một đối tác kinh tế-công nghệ lớn như Trung Quốc. Trong khi đó, với Vương quốc Anh, việc hâm nóng lại quan hệ với Trung Quốc là một biểu hiện của chủ nghĩa đối ngoại thực dụng, đặc biệt về mặt kinh tế. Ông Kerry Brown, Giáo sư nghiên cứu Trung Quốc tại Trường King’s College ở thủ đô London, Anh, nhận định: “Các nước châu Âu hiện đang trong tình thế lúng túng về địa chính trị bởi nước Mỹ không còn có thể đoán trước và cũng đang không thực sự thân thiện. Do đó, dù chưa phải là xoay trục nhưng họ phải đa dạng hóa và tìm kiếm các cơ hội khác. Họ rốt cuộc cũng cần phải có một sự tự chủ chiến lược. Tôi nghĩ họ đã bắt đầu nghĩ đến một thế giới không còn thật sự êm ả, một thế giới mà nền kinh tế chính là tài sản chiến lược và an ninh lớn nhất. Và trên khía cạnh này thì Trung Quốc là một yếu tố quan trọng, bởi quy mô lớn của nền kinh tế nước này”.

Về tổng quan, giới quan sát cho rằng việc các quốc gia tái định hình các mối quan hệ đối tác kinh tế-thương mại, và có thể cả an ninh-quốc phòng, sẽ là xu hướng chi phối lớn của quan hệ quốc tế trong giai đoạn tới, khi các bất ổn địa chính trị và thương mại toàn cầu chưa có dấu hiệu nào sớm lắng dịu.