Sau 1 tháng bùng phát và leo thang nghiêm trọng, xung đột Trung Đông giữa Mỹ-Israel với Iran lần đầu tiên có cơ hội được giải quyết bằng con đường đối thoại, khi phía Mỹ đề xuất với Iran Kế hoạch 15 điểm nhằm chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, các rủi ro leo thang chiến sự vẫn còn rất lớn.

Toà nhà dân cư bị phá hủy sau vụ không kích của Mỹ - Israel tại thủ đô Tehran, Iran ngày 23/3/2026. Ảnh: Majid Asgaripour/WANA via REUTERS

Đặc phái viên của Tổng thống Mỹ, ông Steve Witkoff hôm 26/03 chính thức khẳng định Mỹ đã gửi Kế hoạch 15 điểm cho Iran thông qua Pakistan. Đây là động thái rõ ràng nhất về một kịch bản chấm dứt xung đột Trung Đông bằn g con đường ngoại giao.

Những động thái đầu tiên

Các thông tin về một bản Kế hoạch 15 điểm của chính quyền Mỹ đã được truyền thông phương Tây nhắc đến trong nhiều ngày, trước khi được Đặc phái viên Steve Witkoff chính thức xác nhận hôm 26/03. Dù chi tiết của bản Kế hoạch này chưa được công bố nhưng thông tin ban đầu cho thấy phía Mỹ muốn một lệnh ngừng bắn trong 30 ngày. Iran phải phá hủy các cơ sở hạt nhân tại Natanz, Isfahan và Fordow, đồng thời cam kết vĩnh viễn không phát triển vũ khí hạt nhân. Washington cũng yêu cầu Tehran bàn giao số uranium đã làm giàu cho Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), đồng ý để IAEA giám sát toàn bộ hạ tầng hạt nhân còn lại và không được tiếp tục làm giàu uranium.

Một yêu cầu khác từ Mỹ là Iran phải hạn chế tầm bắn và số lượng tên lửa và quan trọng hơn cả là mở lại eo biển Hormuz. Đổi lại, Tehran sẽ được dỡ bỏ mọi lệnh trừng phạt, đồng thời cơ chế của Liên Hợp Quốc cho phép nhanh chóng tái áp đặt các lệnh trừng phạt với nước này (snapback) cũng được xóa bỏ. Mỹ cũng cam kết hỗ trợ việc sản xuất điện tại nhà máy hạt nhân dân sự Bushehr của Iran. Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff tuyên bố: “Chúng tôi sẽ xem mọi việc sẽ đi đến đâu và liệu chúng tôi có thể thuyết phục được phía Iran rằng đây là một bước ngoặt và họ không có giải pháp thay thế nào tốt hơn không. Chúng tôi nhận được những dấu hiệu rất rõ rằng đây là một khả năng (để chấm dứt xung đột) và nếu thỏa thuận đạt được, đó sẽ là điều tuyệt vời cho Iran, cho toàn bộ khu vực và cho cả thế giới”.

Đặc phái viên Hoa Kỳ Steve Witkoff phát biểu trong cuộc họp nội các tại Nhà Trắng ở Washington, D.C., Hoa Kỳ, ngày 26/3/2026. Ảnh: REUTERS/Evelyn Hockstein

Vấn đề đặt ra hiện nay là phản ứng từ phía Iran. Hãng thông tấn Tasnim của Iran ngày 26/3 đưa tin Tehran đã gửi phản hồi chính thức đối với kế hoạch 15 điểm do Mỹ đề xuất. Trong phản hồi của mình, Iran nhấn mạnh sự cần thiết phải chấm dứt các hành động quân sự nhằm vào nước này, đồng thời tạo điều kiện để ngăn chặn xung đột tái diễn. Ngoài ra, Iran cũng yêu cầu bồi thường thiệt hại, bảo đảm các cam kết bồi hoàn, cũng như chấm dứt xung đột trên toàn bộ các mặt trận liên quan đến các đồng minh của nước này trong khu vực. Trước đó, Ngoại trưởng Iran, ông Abbas Aragchi tuyên bố: “Họ (phía Mỹ) đã đưa ra một số ý tưởng. Ở một vài nơi có nói đến bản Kế hoạch 15 điểm, nhưng được giới thiệu như các đề xuất khác nhau. Tất cả những điều này đều đã được trình lên các nhà lãnh đạo đất nước và chúng tôi sẽ đưa ra quan điểm nếu cần thiết. Hiện tại, chính sách của chúng tôi là tiếp tục kháng cự và bảo vệ đất nước và hiện chúng tôi không có có bất kỳ ý định đàm phán nào, cũng không có đàm phán nào đang diễn ra”.

Theo giới quan sát, phản hồi ban đầu từ Iran cho thấy cả mức độ thận trọng lẫn cứng rắn của nước này. Raz Zimmt, giám đốc chương trình Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận định ban lãnh đạo Iran hiện nay rõ ràng là có quan tâm đến một lệnh ngừng bắn, nhưng không phải bằng mọi giá.

Rủi ro leo thang vẫn cao

Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 26/03 lần thứ hai quyết định hoãn “tối hậu thư” (về việc tấn công vào các nhà máy điện của Iran nếu Iran không gỡ phong tỏa eo biển Hormuz) thêm 10 ngày, đến 5/4, giúp các bên có thêm thời gian để cân nhắc các lựa chọn ngoại giao, đồng nghĩa với việc có thêm hy vọng cho việc chấm dứt xung đột thông qua đối thoại. Tuy nhiên, theo Daniel Levy, nguyên là chuyên gia đàm phán trong chính phủ Israel, bất kỳ nỗ lực đối thoại trực tiếp nào giữa Mỹ và Iran cũng cần phải tính đến một yếu tố then chốt là quan điểm của Israel. Theo Daniel Levy, chính phủ Israel trong những năm qua đã luôn thành công trong việc đặt ra các khung điều kiện cho các đàm phán giữa Mỹ và Iran và khi cần Israel có thể tác động đến kết quả các cuộc đàm phán này. Michael Singh, cựu giám đốc Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ về Trung Đông, hiện công tác tại Viện Washington, thì cho rằng vẫn còn một khe cửa hẹp để hai bên đạt được thỏa thuận. Theo ông, nếu cả Mỹ và Iran đều nhận thấy cái giá của cuộc xung đột đang trở nên quá sức chịu đựng, hai bên có thể ký kết một thỏa thuận rút gọn nhằm nhanh chóng chấm dứt giao tranh, tạm gác lại những vấn đề nan giải nhất.

Trực thăng trên tàu sân bay Mỹ tham gia chiến dịch tập kích Iran. Ảnh: REUTERS

Mặc dù vậy, rủi ro leo thang quân sự vẫn rất cao. Song song với các động thái ngoại giao, Mỹ cũng không ngừng tăng cường hiện diện quân sự tại khu vực. Khoảng 40.000 binh sĩ Mỹ đã được triển khai tại Trung Đông kể từ khi xung đột bùng phát, trong khi hàng nghìn lính thủy đánh bộ bổ sung đang được điều động đến khu vực. Nhà Trắng hôm 25/03 cũng cảnh báo sẽ tấn công mạnh hơn nếu Iran không chấp nhận thất bại quân sự. Những điều này có thể khiến các nỗ lực ngoại giao bị bóp nghẹt ngay từ giai đoạn đầu. Giáo sư về quan hệ quốc tế địa chính trị tại Đại học Cologne (Đức), ông Klemens Fischer cảnh báo: “Họ (Mỹ và Israel) đã tính toán sai phản ứng của Iran bởi rõ ràng là Iran đã chuẩn bị cho ngày này hơn 40 năm nay. Tất nhiên, họ có thể chiến thắng cuộc xung đột này về mặt quân sự nhưng cái giá phải trả đang tăng lên từng ngày, không chỉ về con người và tiền bạc mà cái giá về chính trị sẽ cực kỳ cao”.