Cuộc xung đột Trung Đông, bùng phát sau sự kiện Mỹ-Israel tấn công Iran ngày 28/02, chưa có dấu hiệu hạ nhiệt dù đã bước sang tuần thứ 3. Các nỗ lực nhằm nối lại đối thoại, giải quyết xung đột bằng con đường ngoại giao, đang phải đối mặt với những thách thức lớn.

Khói bốc lên sau một cuộc tấn công tại Tehran, Iran, ngày 16/03/2026, trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ-Israel với Iran. Ảnh: Majid Asgaripour/WANA via REUTERS

Gần 3 tuần sau khi xung đột bùng phát, các bên trực tiếp tham gia xung đột vẫn chưa có thể hiện bất kỳ động thái chính thức nào về việc có thể sớm nối lại đối thoại, dù ở các cấp độ nhỏ nhất hay thông qua trung gian hòa giải.

Không bên nào nhượng bộ

Trong tuyên bố gần đây nhất về khả năng chấm dứt xung đột đang lan rộng tại Trung Đông bằng con đường ngoại giao, Tổng thống Mỹ Donald Trump, hôm 15/03, cho biết Iran đã sẵn sàng đạt lệnh ngừng bắn nhưng phía Mỹ chưa muốn. Ngoại trưởng Iran, ông Abbas Aragchi lập tức phản bác thông tin này, cho biết Iran không quan tâm tới đối thoại với Mỹ vào thời điểm này. Màn đáp trả này là động thái mới nhất trong “cuộc chiến ngôn từ” giữa các bên kể từ khi xung đột nổ ra, khi không bên nào thừa nhận sẽ lùi bước trước sức ép từ đối phương. Israel cũng tham gia vào “cuộc chiến ngôn từ” này khi Bộ trưởng Quốc phòng Israel, ông Israel Katz hôm 14/03 cho biết xung đột với Iran đang bước vào giai đoạn quyết định và Israel có thể kéo dài xung đột nếu cần.

Thực tế này đang tạo ra những thách thức đáng kể cho tất cả các nỗ lực ngoại giao, không chỉ nhằm hạ nhiệt xung đột Mỹ-Israel với Iran mà còn giảm nhẹ căng thẳng giữa Iran với các nước láng giềng trong khu vực, vốn đang bị kéo sâu vào xung đột.

Theo bà Lana Nusseibeh, Bộ trưởng Nhà nước thuộc Bộ Ngoại giao Các Tiểu Vương quốc Arab thống nhất (UAE), việc tái khởi động các đối thoại giữa các quốc gia vùng Vịnh với Iran vào thời điểm này phải đi kèm điều kiện tiên quyết là việc chấm dứt các đợt tấn công trả đũa của Iran vào lãnh thổ các quốc gia này, dù các cuộc tấn công này nhằm mục tiêu vào các căn cứ quân sự hay tài sản của Mỹ.

Tuy nhiên, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar, ông Majed Al-Ansari, cho biết: “Về việc trung gian, vào thời điểm này cả hai phía Mỹ và Iran đều nói không có bất cứ hoạt động trung gian hòa giải nào. Chúng tôi cũng không ghi nhận bất kỳ thông tin chính thức nào và cũng không biết có bất kỳ hoạt động trung gian hòa giải chính thức nào đang diễn ra”.

Các tàu chở dầu di chuyển trên Vịnh Ba Tư, gần eo biển Hormuz, ngày 11/03/2026. Ảnh: REUTERS/Stringer

Theo ông Torbjorn Soltvedt, nhà phân tích chính về Trung Đông tại Công ty tư vấn rủi ro toàn cầu Verisk Maplecroft (Anh), ngoại giao với Iran từng là “tấm khiên” giúp các nước vùng Vịnh tránh được xung đột, nhưng nay “tấm khiên” đó đã vỡ nên tái khởi động đối thoại là rất khó khăn, ngay cả với hoạt động trung gian hòa giải. Cùng chia sẻ quan điểm tương tự, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ, ông Hakan Fidan cũng cho rằng bối cảnh bùng phát xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran, khi hai bên đang trong quá trình đàm phán, khiến các ý định ngoại giao vào thời điểm này đều gặp nhiều hoài nghi: “Cứ mỗi 2 đến 3 ngày, tôi lại nói chuyện với các lãnh đạo Iran và cảm giác của tôi là họ (phía Iran) cảm thấy bị phản bội, bởi đây là lần thứ hai họ bị tấn công khi đang trong quá trình đàm phán. Do đó, tôi nghĩ họ không có lí do gì để công khai đề cập đến các đàm phán vào thời điểm này, nhưng tôi đoán rằng họ cũng cởi mở với bất kỳ kênh ngoại giao bí mật nào, và đó là điều nên làm”.

Ngoại giao vẫn là giải pháp

Các diễn biến chiến sự phức tạp, đặc biệt là tình hình tắc nghẽn xung quanh eo biển chiến lược Hormuz, càng khiến các nỗ lực ngoại giao gặp nhiều thách thức. Theo giới quan sát, ưu tiên trước mắt của chính quyền Mỹ là việc mở lại eo biển Hormuz thông thoáng cho các tàu thuyền chở dầu từ vùng Vịnh lưu thông bình thường trở lại. Tổng thống Mỹ Donald Trump những ngày qua đã kêu gọi nhiều quốc gia (Pháp, Nhật, Anh, Đức, Trung Quốc…) tham gia vào kế hoạch dùng tàu chiến hộ tống tàu chở dầu và tàu hàng thương mại qua eo biển Hormuz nhưng hầu hết các quốc gia nêu trên đều từ chối, do lo ngại việc bị cuốn sâu vào xung đột.

Trong chuyến thăm Thổ Nhĩ Kỳ hôm 12/03, Ngoại trưởng Đức, Johann Wadephul cho rằng việc mở lại eo biển Hormuz thông thoáng chắc chắn là điều cần thiết và phải sớm được thực hiện, nhưng không phải bằng các biện pháp quân sự. Theo ông Johann Wadephul: “Cá nhân tôi tin rằng một giải pháp đáng tin cậy và bền vững chỉ có thể đạt được thông qua con đường ngoại giao. Đó cũng là lí do tôi tin rằng chúng ta cần tập hợp lợi ích chung tại khu vực vùng Vịnh và từ các nước láng giềng khác quanh đó để cùng suy nghĩ xem làm cách nào tìm ra lối thoát cho cuộc xung đột hiện nay”.

Vương quốc Anh, quốc gia duy nhất đến thời điểm này cho biết “đang cân nhắc” việc gửi lực lượng đến eo biển Hormuz theo lời kêu gọi của Tổng thống Mỹ Donald Trump, dù nhiều khả năng chỉ giới hạn ở việc tham gia rà soát và gỡ thủy lôi, cũng tuyên bố cần phải ưu tiên cho những giải pháp ngoại giao lâu dài. Bộ trưởng Năng lượng Anh, ông Ed Miliband cho biết: “Việc eo biển Hormuz mở lại phục vụ lợi ích cho tất cả các bên. Nhưng tôi cũng cho rằng chúng ta cần phải hạ nhiệt cuộc khủng hoảng hiện nay bởi cách tốt nhất và thuyết phục nhất để eo biển Hormuz mở trở lại là chấm dứt cuộc xung đột hiện nay. Đây cũng là điều mà chúng tôi đang nỗ lực hành động cùng các đối tác”.

Đối với các nỗ lực ngoại giao liên quan đến nhiều vấn đề lớn khác trên thế giới, xung đột tại Trung Đông cũng bắt đầu gây ra hệ lụy. Tổng thống Mỹ Donald Trump, hôm 16/03, cho biết ông đã đề nghị phía Trung Quốc lùi thời điểm tổ chức hội nghị thượng đỉnh với Chủ tịch Tập Cận Bình khoảng 1 tháng, với lý do cần trực tiếp điều hành các hoạt động liên quan đến cuộc chiến xung đột tại Iran. Trước đó, chuyến thăm của ông Trump tới Trung Quốc, dự kiến diễn ra từ ngày 31/3 - 2/4, được kỳ vọng sẽ là cột mốc quan trọng trong quan hệ song phương Mỹ-Trung, đồng thời thúc đẩy nhiều hồ sơ quan trọng khác, như: vấn đề thuế quan trên thế giới, việc giải quyết cuộc xung đột Nga-Ukraine hay các căng thẳng trên bán đảo Triều Tiên.