Đất nước Hàn Quốc gắn liền với câu chuyện về sự phát triển thần kì từ văn hóa đại chúng. Không chỉ có thế mạnh về âm nhạc, phim ảnh mà kể cả ở lĩnh vực văn học, xứ sở kim chi cũng tạo được dấu ấn đáng nể khi nữ nhà văn Han Kang nhận giải Nobel Văn học vào năm 2024. TS, dịch giả Nghiêm Hương, nhà nghiên cứu kiêm giảng viên tiếng Hàn tại Khoa Tiếng Hàn Quốc, trường Đại học Hà Nội cho biết chính sách bản quyền và giải thưởng văn chương ở Hàn Quốc là một trong những nền tảng góp phần tạo ra môi trường tích cực cho sáng tạo văn chương. Việc bồi dưỡng, đào tạo dịch giả và quảng bá văn chương ra nước ngoài, Hàn Quốc có gì đặc biệt, có thể là kinh nghiệm gợi ý để Việt Nam học hỏi và phát triển, sẽ là nội dung mà TS, dịch giả Nghiêm Hương chia sẻ sau đây trong cuộc trò chuyện với phóng viên Đài Tiếng nói Việt Nam.
 Tiến sĩ, dịch giả Nghiêm Hương |
PV: Dạ vâng, thưa tiến sĩ, dịch giả Nghiêm Hương Theo chị thì chìa khóa quan trọng nhất trong chính sách của Chính phủ Hàn Quốc để đưa tác phẩm văn học của họ vươn tầm thế giới, cụ thể là giải thưởng Nobel Văn học của Han Kang năm 2024 là gì?
TS Nghiêm Hương: Tôi nghĩ rằng, là chính sách bảo vệ bản quyền tác giả. Cái này Hàn Quốc có rất sớm. Và vì họ có chính sách bảo vệ bản quyền tác giả, nên họ đã tạo ra một môi trường xã hội tôn trọng tác giả. Bằng cách đấy tác giả có thể sống được bằng nghề, có thể tập trung vào chuyên môn của họ. Và vì có một cộng đồng sống được bằng nghề, nỗ lực cho chuyên môn, họ cũng tạo ra một cộng đồng thúc đẩy lẫn nhau, năng lực sáng tác được nuôi dưỡng và lại là cơ hội cho những tác phẩm xuất sắc được ra đời.
Bên cạnh chính sách, cũng phải nói tới ảnh hưởng của chính sách đấy đến thị trường người đọc. Thị trường người đọc được định hướng về việc tôn trọng tác giả, tác phẩm, nên tác giả có thể cũng sẽ phải đối diện với áp lực của người đọc về những giá trị nhân văn, về những chuẩn mực đạo đức. Kể cả là sự tự do đi chăng nữa nhưng vẫn phải có tính nhân văn rất cao. Nên kể cả những tác phẩm văn học xoáy vào mặt trái của hiện thực, thì giá trị nhân văn ở trong tác phẩm vẫn rất cao. Điều này khác với một số những tác phẩm văn học ở một số quốc gia khác mà mình được tiếp cận. Đối với Hàn Quốc, kể cả là hiện thực thì cuối cùng vẫn phải có sự ngọt ngào.
Một điều nữa cũng có thể coi là vấn đề của chính sách: đấy là giải thưởng. Giải thưởng của văn đàn có giải thưởng quốc gia, nhưng bên cạnh đó có giải thưởng của các quỹ. Điều ấy trở thành những động lực, hoặc cũng trở thành những đường hướng rõ rệt cho việc nuôi dưỡng, mài giũa hoặc có thể kết tinh, chắt ra được những sản phẩm thực sự xuất sắc. Tóm lại là chính sách, cộng với việc chính sách được duy trì một khoảng thời gian khá dài, thì sẽ tạo ra được giá trị như vậy.
PV: Chị có thể cho biết về vai trò của Viện Dịch thuật văn học Hàn Quốc trong việc quảng bá văn học Hàn ra thế giới?
TS Nghiêm Hương: Theo định nghĩa, vai trò đầu tiên của họ là quảng bá các tác phẩm văn học ra thế giới. Họ làm rất nhiều việc để thực hiện sứ mệnh này. Ví dụ như họ sẽ hỗ trợ dịch, hỗ trợ xuất bản. Với những tác phẩm văn học của Hàn Quốc, thông thường các dịch giả nước ngoài có thể lựa chọn một tác phẩm mà mình thích, sau đó làm hồ sơ để xin hỗ trợ dịch thuật, xin hỗ trợ xuất bản. Đấy là cách mà các dịch giả chủ động. Nhưng bản thân Viện Dịch thuật Hàn Quốc cũng chủ động trong việc có những danh mục được lựa chọn sẵn. Tôi không biết danh mục đấy được lựa chọn theo tiêu chí nào, nhưng khá đa dạng các lĩnh vực. Nếu đăng ký vào những danh mục này cũng dễ được hỗ trợ hơn.
Ngoài ra họ sẽ hỗ trợ cho việc dịch giả và tác giả có thể tiếp xúc với nhau, để có thể thấu hiểu về tinh thần của tác phẩm và thuận lợi cho việc chuyển ngữ, hoặc làm sao có thể có sản phẩm dịch thuật tốt nhấ.
Họ cũng có những hoạt động cụ thể hơn nữa là lựa chọn thị trường hỗ trợ xuất bản. Có một thời kỳ dài Việt Nam là quốc gia được ưu tiên trong việc hỗ trợ kinh phí dịch thuật và kinh phí xuất bản. Nhưng điều này hiện nay không thấy nữa hoặc rất mờ nhạt. Việc được hỗ trợ khó khăn hơn, không dễ như trước đây. Bởi vì số lượng tác phẩm được lựa chọn vào những hồ sơ đăng ký hỗ trợ xuất bản đã giảm đi đáng kể so với sự phát triển rất rực rỡ ở các lĩnh vực khác.
PV: Dạ, vâng, là người cũng đã có dịp để tham gia các chương trình lưu trú dành cho dịch giả nước ngoài tại Hàn Quốc, chị có đánh giá như thế nào về chế độ đãi ngộ và chương trình lưu trú của Chính phủ Hàn Quốc đối với các dịch giả nước ngoài?
TS Nghiêm Hương: Ngoài việc hỗ trợ dịch thuật và hỗ trợ xuất bản, họ làm hoạt động nuôi dưỡng nguồn dịch giả. Ví dụ như mở những khóa đào tạo chuyên môn ngắn hạn cho dịch giả là người nước ngoài. Những trường hợp này họ sẽ mời các dịch giả nước ngoài được lựa chọn sang Hàn Quốc, tập trung khoảng thời gian ngắn hai tuần, ba tuần và sẽ có cơ hội để tiếp xúc với các chuyên gia, để các dịch giả có cơ hội được sống ở trong môi trường nội địa Hàn Quốc, tiếp xúc với những xu hướng mới hay những tiêu điểm văn học ở trong giai đoạn đấy.
Đấy là những khóa đào tạo chuyên môn, một năm họ sẽ thực hiện một khóa. Trường hợp này đào tạo chuyên gia, nên thường là các dịch giả đã phải có tác phẩm công bố. Cũng có một khó khăn là việc các dịch giả không khớp được thời gian với nhau trong cùng một khóa học. Nên mặc dù một năm họ có chương trình, ví dụ như năm nay họ có kế hoạch sẽ đào tạo khoảng 15 dịch giả, có thể 15 dịch giả không đến cùng một thời điểm mà sẽ chia ra làm ba nhóm thời gian khác nhau.
PV: Đó là chính sách Hàn Quốc áp dụng với các dịch giả chuyên nghiệp đã có tác phẩm. Còn về các chính sách nuôi dưỡng, đào tạo các dịch giả trẻ có tiềm năng thì sao ạ?
TS Nghiêm Hương: Về việc nuôi dưỡng nguồn dịch giả, họ có mở những hoạt động hỗ trợ chương trình đào tạo dịch giả trẻ, cũng thực hiện ở Hàn Quốc nhưng có những năm đào tạo online. Dịch giả trẻ, có nghĩa là những người chưa có tác phẩm được công bố, nhưng là những bạn có năng lực ngoại ngữ và yêu thích việc dịch thuật. Họ sẽ đào tạo các bạn ấy ở giai đoạn đầu để nuôi dưỡng sở thích, bắt đầu cho các bạn ấy một mối nhân duyên với nghề dịch.
Một chương trình nữa là hỗ trợ sinh viên yêu thích việc dịch thuật của các trường đại học. Họ sẽ hỗ trợ cho nhà trường một khoản kinh phí để tổ chức một khóa làm quen với dịch thuật, văn học. Khóa đấy sẽ có những hoạt động bắt buộc như mời chuyên gia dịch thuật dạy cho các bạn một, hai buổi, thầy cô sẽ phải đồng hành với các bạn trong việc dịch tác phẩm, ví dụ một truyện ngắn hay một tập thơ. Kết thúc khóa học, người học thu được một số những kiến thức lý thuyết từ các chuyên gia và phải trải qua một cái quá trình học tập với thầy cô và bạn bè. Chương trình như thế này họ cũng hỗ trợ ở nhiều nước. Ở Việt Nam, ví dụ Đại học Hà Nội cũng đã thực hiện một khóa, đại học Ngoại ngữ Đà Nẵng làm hai khóa, Đại học Văn Lang cũng làm hai hay ba khóa gì đấy. Tức là họ cũng thấy ở Việt Nam có một thị trường rất nhiều bạn nhiệt tình với công việc này, nên có những khóa học như vậy.
PV: Vậy sau những cuộc thi dịch và thu được bản thảo đạt chất lượng rồi, bản thảo có được dùng cho mục đích xuất bản hay giữ lại như một tài liệu tham khảo cho việc dịch văn học Hàn Việt trong nhà trường hay không?
TS Nghiêm Hương: Thực ra họ không làm gì với bản đấy cả. Nhưng yêu cầu đầu ra của gói chương trình này là phải có sản phẩm. Thế thì ví dụ như đối với Đại học Hà Nội, có tập thơ Đừng im lặng, được in lại, mỗi một bạn cũng đã có kỷ niệm với tập thơ làm chung. Còn đối với cả Đại học Ngoại ngữ Đà Nẵng, sau một khóa như thế, có thực hiện xuất bản một tập thơ song ngữ Hàn -Việt. Mình không biết họ có tiếp tục dùng những sản phẩm đấy như là những bài học kinh nghiệm hoặc những ví dụ cho các khóa tiếp theo, các chương trình tiếp hay không.
Còn 1 nội dung nữa hiện nay Trung tâm văn hóa Hàn Quốc cũng hỗ trợ, có sự tham gia của bên Viện dịch thuật văn học, là chương trình sân khấu hóa các tác phẩm văn học, được thực hiện 2-3 năm nay rồi. Sinh viên của các trường đại học lập một nhóm những hoạt động này. Nó cũng là sự nuôi dưỡng tinh thần yêu văn học của giới trẻ. Những điều ấy có thể sẽ trở thành động lực cho các bạn với những việc đi xa hơn trong tương lai. Điều đó đúng như mục đích của họ: là nuôi dưỡng nguồn dịch giả
Dạ. Vâng, xin cảm ơn dịch giả Nghiêm Hương.