Nghe âm thanh tại đây:

Ngựa là loài vật gần gũi, gắn bó mật thiết trong đời sống cũng như sinh hoạt văn hóa tinh thần của người Việt. Trong 12 con giáp, ngựa gắn bó với người Việt ở rất nhiều phương diện, vừa thiêng liêng vừa gần gũi, vừa truyền thống lại rất hiện đại.

Hình ảnh Ngựa có trong tín ngưỡng, trong lao động sản xuất, trong đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, lúc sinh hoạt đời thường, khi vinh quy bái tổ. Hình ảnh ngựa mang ý nghĩa biểu tượng về sức mạnh, sự bền bỉ, lòng trung thành và khát vọng tiến bước.

Ngựa trong tranh Hàng Trống "Vinh quy bái tổ"

Riêng trong nghệ thuật tạo hình, chúng ta không chỉ được chiêm ngưỡng hình ảnh ngựa trong những tác phẩm điêu khắc hay tranh dân gian.  Ngựa còn đi vào sáng tác của các thế hệ họa sĩ, nhà điêu khắc thời kì hiện đại và đương đại.

Sáng tạo nghệ thuật luôn có sự kế thừa từ những giá trị truyền thống của cha ông ngàn đời. Không chỉ là hình ảnh ngựa thần mang sức mạnh phi thường trong trí tưởng tượng cùng Thánh Gióng đánh giặc ngoại xâm, hình ảnh ngựa được khắc họa trong những tác phẩm điêu khắc đình làng với đủ mọi hoạt động và hình dáng, tranh dân gian Đông Hồ, tranh Hàng Trống… như một biểu tượng về sự kiên nhẫn, bền bỉ, tài trí cũng như sự mạnh mẽ, may mắn và thịnh vượng.

Nếu trên các hiện vật khảo cổ hình ảnh ngựa xuất hiện khá muộn thì đến đầu thiên niên kỉ thứ 2, gắn với quá trình định cư, phát triển ở khu vực đồng bằng, hình ảnh ngựa hiện diện ở một số địa danh liên quan đến tâm linh của người Việt. Hình ảnh chú ngựa thần thét ra lửa cho đến khi bay về trời, vừa biểu tượng cho sự kiên định, không chịu khuất phục, vừa mang ý nghĩa mong ước về hòa bình, độc lập dân tộc.

TS Trần Hậu Yên Thế, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết: trong mỹ thuật dân gian nước ta rất ít hình ảnh giao chiến hay kị sĩ trên lưng ngựa: "Hình như chiến tranh đối với người Việt có thể qua đi nhưng điều đọng lại là khát vọng hòa bình. Người Việt là dân tộc thường xuyên có những xung đột do các nước lân bang mang đến nhưng họ nhớ nhiều hình ảnh ngựa trong đám rước ngày hội, những con ngựa thờ đắp hai bên tả hữu. Như vậy con ngựa gắn với sự định cư của người Việt, gắn với chiến tranh nhưng còn lại là những nhắc nhở, khát vọng hòa bình."

Hình ảnh ngựa trong tâm thức người Việt tượng trưng cho sự chuyển động, được đúc kết bởi tinh hoa, khí trời, khí đất. Trong văn hóa tâm linh, ngựa cũng là linh vật được đặt trong không gian thờ.

Ngựa trong ván in tranh thập vật người Việt, Tiền Giang - Ảnh: Fp Bảo tàng dân tộc học Việt Nam.

Họa sĩ Nguyễn Đức Hòa cho biết: ngoài dòng tranh Đông Hồ với hình ảnh chú ngựa hồng như một chiến mã, bộ vó chắc khỏe, thì có một dòng tranh dân gian chưa được nhiều người nghiên cứu là tranh thập vật - tranh cúng của người Việt, trong đó có tạo hình ngựa rất độc đáo: "Với những gia đình có người thân đã sang thế giới bên kia, người ta thường lên chùa, lấy ván in hình các con vật, mỗi con kéo xe chở người hoặc cho người cưỡi trên lừng, mỗi con có thêm chữ “thiên mã” hoặc “địa mã”. Thiên mã, địa mã là những con ngựa mẫu mực về mặt tạo hình nghệ thuật của cha ông, vốn rất quý cho ngày nay."

Ngựa là loài vật gắn bó mật thiết với con người nên trong mỹ thuật dân gian, được tạo hình với nhiều dáng vẻ, thể hiện được thần thái bay bổng, mạnh mẽ. Chúng ta có thể bắt gặp hình ảnh ngựa được chạm trổ trên hương án chùa Bút Tháp vào thế kỷ 17, đôi ngựa được chạm nguyên khối với hình dáng căng tròn, no đủ tại chùa Phật Tích (Bắc Ninh) hay hình ảnh ngựa có cánh thiêng liêng trên chạm khắc đình Tây Đằng (Hà Nội)…

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Mạnh Đức: chính vì sự gần gũi, không khoảng cách nên trong nghệ thuật tạo hình dân gian, hình ảnh loài vật này vừa có sự trân trọng, vừa có sự nâng thoát: "Ngoài tính tâm linh thì nó còn có cả tinh thần đời sống. Người nghệ sĩ khi sáng tác đôi khi không bị các yếu tố quy ước.  Ví dụ ta thấy con nghê, con rồng, con phượng bị quy ước. Nhưng riêng con ngựa thì yếu tố quy ước rất nhẹ. Nên khi người ta sáng tác tinh thần gắn bó đẩy tính cá nhân của họ vào hình ảnh con ngựa rất rõ. Tính không quy ước lại tạo ra khoảng cách là người nghệ sĩ được thể hiện cá nhân gửi gắm vào trong đó nhiều hơn."

Ngựa trong tranh vẽ Thánh Gióng của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm, với những họa tiết trang trí và khí giới đặc trưng của văn hóa Đông Sơn - Ảnh: Báo Tiền phong

Nổi tiếng trong mỹ thuật hiện đại, danh họa Nguyễn Tư Nghiêm có nhiều tác phẩm về “Thánh Gióng” vừa đậm chất huyền thoại, vừa mang nét hiện đại. Bước chân ngựa cũng như trang phục Thánh Gióng được khắc họa từ những mô-típ tiêu biểu trên trống đồng, rất hiện đại và duy lý, chặt chẽ trong từng chi tiết.

Khai thác hình tượng Gióng trong chiến trận, nhà điêu khắc Lê Công Thành đã để nhân vật của mình xuất hiện với vẻ điềm tĩnh, tự tin, dường như trong khoảnh khắc vừa kết thúc trận đánh. Chàng giơ tấm khiên sắt ra chào mừng, trong khi đó con ngựa sắt hí vang, phun ra ngọn lửa thiêu rụi quân thù.

Bằng ngôn ngữ tạo hình đặc sắc, Lê Công Thành đã tạo nên vẻ đẹp hùng tráng, tự nhiên với hình ảnh chàng Gióng rắn rỏi, khí phách trong sự chuyển động đầy khí thế của con ngựa sắt khổng lồ. Là một người yêu mỹ thuật, anh Nguyễn Phan Khoa ấn tượng với những mảng khối đầy đặn, chắc khỏe, đối lập những chi tiết như ngọn lửa, bờm, đuôi và yên ngựa, được tạo hình mềm mại, giàu tính trang trí trong tác phẩm của nhà điêu khắc Lê Công Thành: "Chất liệu gò đồng, nhôm rất khó thao tác bởi nó rất mềm, khi thực hiện đòi hỏi người nghệ sĩ phải có sự tinh xảo về nghề, sự tinh tế nhất định mới chuyển tải được tinh thần, hào khí vào tranh."

Gần gũi, nguyên sơ, con ngựa trong tranh của họa sĩ Đỗ Đức giữa không gian yên tĩnh của núi rừng Tây Bắc không quá nổi bật nhưng lại hiển hiện hồn sống của rừng xanh. Đó là hình ảnh con ngựa thũng thẵng thồ hàng, chậm rãi gõ móng từng nhịp. Một người đàn ông vùng cao say rượu, con ngựa đã đưa chủ nhân về tận nhà, như một “chứng nhân” của tình yêu trai gái hay gần gũi với con người trong những buổi chợ phiên… Họa sĩ Đỗ Đức bộc bạch: "Tôi chọn hình ảnh một con ngựa đang đi không có người dắt, dưới chân không có vệt đường. Trên con đường rất dài ấy, anh phải tự chọn con đường mình đi, như một kiếp người sinh ra và lớn lên thì phải tự giải quyết khó khăn của mình. Về bản chất, mỗi chúng ta đều phải “vạn lý độc hành”- độc hành trong tất cả hành vi và không còn lý do đổ lỗi cho người khác.

Tác phẩm Đêm hè (Ngựa mơ 2, sơn dầu, 90x120 cm) của họa sĩ Đặng Thị Dương trong triển lãm  Hai đường thẳng song song - Một điểm đến từ 26/2- 4/3 tại Hội mỹ thuật TP Hồ Chí Minh, 218A Pasteur, P.Xuân Hòa, TP.HCM - Ảnh: Tiểu Tân/ Báo Thanh niên

Ngựa không chỉ là công cụ lao động hay phương tiện chiến tranh mà còn được nâng tầm thành một biểu tượng đa chiều, với nhiều phẩm chất đáng quý, thể hiện sự khao khát vươn tới của con người: sự tự do, phóng khoáng, sức bền bỉ, lòng trung thành.

Trong văn hóa dân gian và tín ngưỡng Á Đông, ngựa là một trong 12 con giáp, thuộc Dương tính. Có lẽ vì thế nên người ta thường gửi gắm những mong ước về sự may mắn, thịnh vượng, trong lời chúc “Mã đáo thành công”. Bên cạnh đó, cũng là lời nhắc nhở với câu “Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ”, khi sức mạnh cá nhân phải đi cùng trách nhiệm tập thể.